Στις 29 Σεπτεμβρίου 1922, ένας 23χρονος Αμερικανός δημοσιογράφος φτάνει στην Κωνσταντινούπολη και μία μέρα αργότερα, στις 30 Σεπτεμβρίου, στέλνει την πρώτη του ανταπόκριση. Δεν είναι ακόμη ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ που θα γνωρίσει ο κόσμος ως έναν από τους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ού αιώνα και τον άνθρωπο που θα τιμηθεί με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1954. Είναι ένας νεαρός πολεμικός ανταποκριτής, που εργάζεται για τον καναδικό όμιλο Toronto Star Daily και έχει σταλεί στην Εγγύς Ανατολή για να καλύψει τις εξελίξεις του ελληνοτουρκικού πολέμου.
Η άφιξή του στην Κωνσταντινούπολη γίνεται σε μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές του 1922. Η Σμύρνη έχει ήδη καταληφθεί από τις κεμαλικές δυνάμεις και η καταστροφή έχει αφήσει πίσω της νεκρούς, ξεριζωμένους και χιλιάδες ανθρώπους που αναζητούν τρόπο να φύγουν. Στην Κωνσταντινούπολη επικρατεί ένταση, καθώς οι εθνικιστικές τουρκικές δυνάμεις προελαύνουν προς τα Στενά των Δαρδανελλίων και η τύχη της πόλης βρίσκεται στο επίκεντρο της διεθνούς κρίσης.
Ο Χέμινγουεϊ δεν βρισκόταν στη Σμύρνη όταν καταστράφηκε η πόλη. Το ταξίδι του στην περιοχή ξεκίνησε μετά τα γεγονότα της Καταστροφής και τον έφερε στην Κωνσταντινούπολη, στα Μουδανιά και στη συνέχεια στην Ανατολική Θράκη. Εκεί, μέσα σε λίγες εβδομάδες, θα βρεθεί μπροστά σε μια άλλη όψη της ίδιας τραγωδίας: την εκκένωση, την προσφυγιά και την ατελείωτη πορεία ανθρώπων που εγκατέλειπαν τα σπίτια και τις πατρίδες τους.
Αυτές οι εμπειρίες θα μείνουν μέσα του. Και χρόνια αργότερα, θα επιστρέψουν στη λογοτεχνία του.
Η πρώτη εικόνα της Κωνσταντινούπολης
Ο Χέμινγουεϊ φτάνει στην Πόλη ως δημοσιογράφος μιας πρώιμης συγγραφικής περιόδου, τότε που η δημοσιογραφία αποτελεί ακόμη το βασικό του επάγγελμα και το εργαστήρι μέσα στο οποίο διαμορφώνεται σταδιακά η λιτή, κοφτή και παρατηρητική γραφή του.
Η πρώτη του ματιά στην Κωνσταντινούπολη δεν έχει τίποτε από την εξιδανικευμένη εικόνα της Ανατολής. Αντίθετα, πίσω από την περίφημη «μαγεία της Ανατολής» βλέπει βρωμιά, ένταση, φτώχεια και μια πόλη που μοιάζει να περιμένει κάτι.
Στο δημοσιογραφικό του έργο θα γράψει: «Απ’ όλα όσα είχα δει ποτέ στον κινηματογράφο, η Σταμπούλ θα ‘πρεπε να ‘ταν λευκή, λαμπερή και απειλητική. Αντί γι’ αυτό τα σπίτια μοιάζουν με σκίτσα του Χήθ Ρόμπινσον, ξερά σαν προσάναμμα, στο χρώμα των παλιών, ξεθωριασμένων φρακτών, γεμάτα μικρά παραθυράκια. Σκορπισμένοι στην πόλη υψώνονται μιναρέδες. Μοιάζουν με βρώμικα, λευκά κεριά πού πετάγονται χωρίς φανερό λόγο. Το τραίνο περνάει μπροστά από το παλιό, κοκκινωπό βυζαντινό τείχος και μπαίνει ξανά σε μια σήραγγα. Καθώς ξαναβγαίνει διακρίνεις σποραδικά κάτι τζαμιά πού μοιάζουν με μανιτάρια, πάντα με τούς μιναρέδες στο ίδιο βρώμικο λευκό. Όταν βλέπεις τί χρώμα παίρνει ένα λευκό πουκάμισο μέσα σέ δώδεκα ώρες, καταλαβαίνεις τί χρώμα παίρνει ένας λευκός μιναρές σέ τετρακόσια χρόνια.»
Είναι μια περιγραφή που δεν αναζητά το εξωτικό. Αναζητά το πραγματικό. Και πίσω από αυτή την πραγματικότητα βρίσκεται ο πόλεμος.
«Στην προκυμαία της Σμύρνης»
Η εμπειρία του 1922 θα βρει μία από τις πιο χαρακτηριστικές λογοτεχνικές της εκφράσεις στο διήγημα Στην προκυμαία της Σμύρνης (On the Quai at Smyrna). Το κείμενο ανήκει στην πρώιμη συγγραφική περίοδο του Χέμινγουεϊ και γράφτηκε τον χειμώνα του 1926-1927. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1930, στη δεύτερη έκδοση του In Our Time. Η ιστορία δεν παρουσιάζεται ως άμεση μαρτυρία του ίδιου του συγγραφέα. Ο Χέμινγουεϊ επιλέγει έναν αφηγητή, αξιωματούχο μιας ναυτικής αποστολής της Αντάντ, πιθανότατα βρετανικής, ο οποίος βρίσκεται στην προκυμαία της Σμύρνης. Η απόσταση αυτή είναι χαρακτηριστική της τεχνικής του. Ο ίδιος δεν εξηγεί. Δεν σχολιάζει. Δεν περιγράφει την ιστορία από ψηλά. Αφήνει τον άνθρωπο που βρέθηκε εκεί να μιλήσει. Και οι εικόνες που προκύπτουν είναι σκληρές.
«Το παράξενο ήταν, είπε, πώς έσκουζαν κάθε βράδυ τα μεσάνυχτα. Δεν ξέρω γιατί έσκουζαν κείνη την ώρα. Ήμασταν στο λιμάνι κι αυτοί ήσαν όλοι πάνω στην προκυμαία και τα μεσάνυχτα άρχιζαν να σκούζουν. Στρέφαμε τον προβολέα πάνω τους για να τους κάνουμε να σωπάσουν. Πάντα έπιανε το κόλπο. Ανεβοκατεβάζαμε τον προβολέα δυό-τρεις φορές πάνω τους κι αυτοί σταμάταγαν.»
Η αφήγηση συνεχίζεται χωρίς εξηγήσεις, σχεδόν σαν ένας άνθρωπος να προσπαθεί να μιλήσει για πράγματα που ακόμη και ο ίδιος δυσκολεύεται να κατανοήσει.
Ο αφηγητής θυμάται ένα περιστατικό με έναν Τούρκο αξιωματικό και έναν ναύτη:
«Μια φορά ήμουν ο επικεφαλής αξιωματικός στην προκυμαία κι ένας Τούρκος αξιωματικός ήρθε καταπάνω μου με τρομακτική οργή επειδή κάποιος από τους ναύτες μας τον είχε προσβάλει βάναυσα. Του είπα λοιπόν ότι ο ναύτης θα γύριζε στο καράβι και θα τιμωρείτο αυστηρά. Του ζήτησα να μου τον δείξει. Έτσι μου έδειξε κάποιον πυροβολητή, έναν εντελώς άκακο τύπο.»
Και ακολουθεί ο σύντομος διάλογος:
«Και στην περίπτωση που μίλησες σε κάποιον Τούρκο αξιωματικό.»
«Δεν μίλησα με κανέναν απ’ αυτούς, κύριε.»
«Είμαι αρκετά βέβαιος γι’ αυτό,» είπα, «αλλά καλύτερα πήγαινε πίσω στο πλοίο και μην ξαναβγείς στη στεριά για σήμερα.» Ύστερα όμως η αφήγηση μετακινείται εκεί όπου η φρίκη του πολέμου γίνεται σχεδόν αδύνατο να περιγραφεί.
«Μετά είπα στον Τούρκο ότι ο άντρας στάλθηκε στο πλοίο και ότι θ’ αντιμετωπιζόταν αυστηρά. Ενδελεχώς αυστηρά. Ένιωσε υπέροχα μ’ αυτό. Γίναμε πολύ καλοί φίλοι. Το χειρότερο, είπε, ήσαν οι γυναίκες με τα νεκρά μωρά. Δεν μπορούσες να τις πείσεις ν’ αφήσουν τα νεκρά μωρά τους. Κρατούσαν μωρά νεκρά έξι μέρες. Δεν τ’ άφηναν. Δεν μπορούσες να κάνεις τίποτα. Στο τέλος έπρεπε εμείς να τους τα πάρουμε. Ύστερα υπήρχε μια γριά, μια εντελώς ασυνήθιστη περίπτωση. Το ’πα σ’ έναν γιατρό και μου είπε πως έλεγα ψέματα. Εκείνη την ώρα τους απομακρύναμε από την αποβάθρα, έπρεπε ν’ απομακρύνουμε τα πτώματα, κι αυτή η γριά ήταν ξαπλωμένη πάνω σ’ ένα είδος φορείου. Μου είπαν, ‘’Θα της ρίξετε μια ματιά, κύριε;’’»
Και η περιγραφή της γυναίκας που πεθαίνει μπροστά στα μάτια του αφηγητή γίνεται μία από τις πιο σκληρές στιγμές του κειμένου: «Την κοίταξα λοιπόν κι ακριβώς εκείνη τη στιγμή πέθανε κι έγινε εντελώς άκαμπτη. Τα πόδια της μαζεύτηκαν κι ανασηκώθηκε από τη μέση και πάνω κι έμεινε εντελώς άκαμπτη. Ακριβώς σαν να ‘ταν πεθαμένη όλη νύχτα. Ήταν τελείως νεκρή κι απολύτως άκαμπτη. Το είπα σ’ έναν γιατρό και μου είπε πως ήταν αδύνατον.»
Ο πόλεμος, όμως, δεν τελειώνει εκεί.
«Ήσαν όλοι εκεί έξω πάνω στην αποβάθρα και δεν έμοιαζε καθόλου με σεισμό ή κάτι παρόμοιο επειδή ποτέ δεν ήξεραν για τους Τούρκους. Ποτέ δεν γνώριζαν τι θα ’κανε ο γερο-Τούρκος. Θυμάσαι τότε που μας διέταξαν να μην ξανάρθουμε να πάρουμε άλλους; Είχα τρομοκρατηθεί εκείνο το πρωί που μπήκαμε. Είχε ένα σωρό πυροβολαρχίες και μπορούσε να μας βουλιάξει άνετα. Επρόκειτο να μπούμε, θα περνούσαμε κοντά από την προκυμαία, θα ρίχναμε τις εμπρός και τις πίσω άγκυρες και μετά θα βομβαρδίζαμε την Τουρκική συνοικία της πόλης. Εκείνοι θα μας βύθιζαν αλλά εμείς θα κάναμε την πόλη κόλαση. Μας έριξαν μόνο μερικές βολές άσφαιρες ενόσω μπαίναμε. Ο Κεμάλ κατέβηκε και απέλυσε τον Τούρκο διοικητή. Για κατάχρηση εξουσίας ή κάτι τέτοιο. Είχαν πάρει τα μυαλά του αέρα. Θα γινόταν κόλαση.»
Η Σμύρνη, οι νεκροί και οι άνθρωποι που έπρεπε να φύγουν
Μέσα σε αυτόν τον κόσμο της καταστροφής, ο αφηγητής θυμάται και άλλες εικόνες, εικόνες που δείχνουν πώς ο πόλεμος μετατρέπει την ανθρώπινη δυστυχία σε καθημερινότητα: «Θυμάσαι το λιμάνι. Είχε πολλά ωραία πράγματα να επιπλέουν δώθε-κείθε μέσα εκεί. Αυτή ήταν η πρώτη φορά στη ζωή μου που άρχισα να ονειρεύομαι διάφορα. Δεν σε πείραζαν οι γυναίκες που γεννούσαν όπως κι εκείνες με τα νεκρά μωρά. Πάνω τους. Εκπληκτικό το πόσες λίγες από κείνες πέθαναν. Τις σκέπαζες με κάτι και τις άφηνες να το περάσουν. Πάντα διάλεγαν το πιο σκοτεινό μέρος στο αμπάρι να γεννήσουν. Καμιά τους δεν νοιαζότανε για τίποτα μόλις φεύγαν από την προκυμαία.»
Και αμέσως μετά έρχεται ακόμη μία εικόνα, αυτή τη φορά με τα ζώα που έμεναν πίσω: «Κι οι Έλληνες καλοί τύποι ήσαν επίσης. Μετά την αποχώρηση είχαν κι όλα τα υποζύγια που δεν μπορούσαν να τα πάρουν μαζί, οπότε τους έσπαγαν τα μπροστινά πόδια και τ’ άσπρωχναν στ’ αβαθή. Όλα εκείνα τα μουλάρια με τα σπασμένα πόδια σπρωγμένα και ριγμένα στα ρηχά. Όλα ήταν μια ωραία δουλειά. Στο λόγο μου, ναι, ήταν μια ωραία δουλειά.»
Η ειρωνική τελευταία φράση αφήνει την εικόνα να μιλήσει από μόνη της. Ο Χέμινγουεϊ δεν χρειάζεται να εξηγήσει στον αναγνώστη τι σημαίνει αυτό που μόλις διάβασε.
Από την Κωνσταντινούπολη στην Ανατολική Θράκη
Η παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη δεν ήταν το τέλος της ανταπόκρισης. Παρά τα προβλήματα υγείας και την ελονοσία που τον ταλαιπωρούσε, ο Χέμινγουεϊ ταξίδεψε στα Μουδανιά για να καλύψει τη Διάσκεψη της Ανακωχής και στη συνέχεια πέρασε στην Ανατολική Θράκη. Αυτή είναι η συνέχεια του ταξιδιού του αλλά και του έργου του συνολικά.
Στο Μουρατλί και στην Αδριανούπολη βρέθηκε μπροστά στην εκκένωση των ελληνικών πληθυσμών και στην πορεία των προσφύγων. Εκεί δεν ήταν πλέον ένας δημοσιογράφος που άκουγε ιστορίες από άλλους. Ακολούθησε την πομπή των ξεριζωμένων περπατώντας μαζί τους για περίπου πέντε χιλιόμετρα.
Στις 20 Οκτωβρίου 1922 έστειλε την ανταπόκριση που θα γινόταν μία από τις πιο χαρακτηριστικές δημοσιογραφικές καταγραφές του από την περιοχή: «Αδριανούπολη.—Σε μιαν ατέλειωτη παραπαίουσα πορεία, ο Χριστιανικός πληθυσμός της Ανατολικής Θράκης κατακλύζει τους δρόμους προς τη Μακεδονία. Η κύρια φάλαγγα που διασχίζει τον ποταμό Έβρο στην Αδριανούπολη έχει μήκος είκοσι μίλια. Είκοσι μίλια από κάρα που τα σέρνουν αγελάδες, βόδια και νεροβούβαλοι με λασπωμένα πλευρά, γεμάτα με εξαντλημένους άντρες που παραπατούν, γυναίκες και παιδιά, με κουβέρτες πάνω στα κεφάλια τους, περπατούν στα τυφλά μέσα στη βροχή, δίπλα στα λιγοστά τους υπάρχοντα.»
Η ανταπόκριση συνεχίζεται καθώς η πομπή διαρκώς μεγαλώνει: «Δεν ξέρουν πού πηγαίνουν. Άφησαν τ’ αγροκτήματα, τα χωριά και τα ώριμα καφετιά χωράφια τους κι ενώθηκαν με το κύριο ρεύμα των προσφύγων όταν άκουσαν ότι έρχεται ο Τούρκος. Τώρα το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να διατηρούν τη θέση τους σ’ αυτήν την τρομακτική πομπή ενώ λασπωμένοι Έλληνες ιππείς τούς σπρώχνουν σαν καουμπόηδες που οδηγούν κοπάδια. Είναι μια σιωπηλή πορεία. Κανένας τους ούτε που γογγύζει. Το μόνο που μπορούν είναι να συνεχίζουν να κινούνται.»
Οι εικόνες είναι σχεδόν κινηματογραφικές: «Οι λαμπερές αγροτικές φορεσιές τους είναι μούσκεμα και σέρνονται στο χώμα. Κότες κρέμονται στα πόδια τους από τα κάρα. Μοσχαράκια τρίβουν τις μουσούδες τους στα υποζύγια κάθε φορά που ένα μπλοκάρισμα σταματά τη ροή. Ένας γέρος προχωρά σκυφτός κουβαλώντας ένα γουρουνάκι, ένα δρεπάνι κι ένα όπλο, μ’ ένα κοτόπουλο δεμένο στο δρεπάνι. Ένας σύζυγος απλώνει μια κουβέρτα πάνω από μια γυναίκα που γεννάει σ’ ένα από τα κάρα για να την προστατέψει από την καταρρακτώδη βροχή. Είναι το μόνο πλάσμα που βγάζει ήχο. Η μικρή της κόρη την κοιτάζει τρομαγμένη κι αρχίζει να κλαίει. Κι η πομπή συνεχίζει να κινείται.»
Αυτό το βλέμμα πάνω στους αμάχους είναι που θα σημαδέψει βαθιά τον Χέμινγουεϊ. Η προσφυγική πορεία της Ανατολικής Θράκης δεν θα μείνει απλώς μία δημοσιογραφική αποστολή. Θα γίνει υλικό που θα επιστρέψει ξανά και ξανά στη λογοτεχνία του.
«Είχα δει τρομερά πράγματα σε μία μόνο μέρα»
Η εμπειρία της Θράκης τον ακολούθησε ακόμη και μετά την επιστροφή του. Σε ένα από τα κείμενα που συνδέονται με εκείνη την περίοδο γράφει:
«Βρίσκομαι σ’ ένα άνετο τρένο, αλλά με τη φρίκη της εκκένωσης της Θράκης όλα μου φαίνονται απίστευτα. Έστειλα τηλεγράφημα στην Σταρ από την Αδριανούπολη. Δεν χρειάζεται να το επαναλάβω. Η εκκένωση συνεχίζεται… Ψιχάλιζε. Στην άκρη του λασπόδρομου έβλεπα την ατέλειωτη πορεία της ανθρωπότητας να κινείται αργά στην Αδριανούπολη και μετά να χωρίζεται σ’ αυτούς που πήγαιναν στη Δυτική Θράκη και τη Μακεδονία. Δεν μπορούσα να βγάλω από το νου μου τους άμοιρους ανθρώπους που βρίσκονταν στην πομπή γιατί είχα δει τρομερά πράγματα σε μία μόνο μέρα. Η ξενοδόχος προσπάθησε να με παρηγορήσει με μια τρομερή τουρκική παροιμία: «Δεν φταίει μόνο το τσεκούρι, φταίει και το δέντρο…»»
Από τη Σόφια θα επιστρέψει στο Παρίσι. Και χρόνια αργότερα, ανακαλώντας εκείνη την περίοδο, θα περιγράψει όχι μόνο την καταστροφή που είχε δει αλλά και το προσωπικό δίλημμα που γεννήθηκε μέσα του:
«Θυμάμαι να επιστρέφω από την Εγγύς Ανατολή… απολύτως συντετριμμένος απ’ όσα συνέβαιναν, και να προσπαθώ στο Παρίσι ν’ αποφασίσω αν θ’ αφιέρωνα όλη μου τη ζωή στο να προσπαθήσω να κάνω κάτι γι’ αυτό ή να γίνω συγγραφέας.»
Τελικά έγινε και τα δύο με τον δικό του τρόπο: πήρε όσα είχε δει ως δημοσιογράφος και τα μετέφερε στη λογοτεχνία.
Η δημοσιογραφία ως σχολείο της γραφής
Οι εμπειρίες του από τις στρατιωτικές υποχωρήσεις και τη ζωή των ανθρώπων κατά τη διάρκεια του πολέμου, ιδιαίτερα μετά την Καταστροφή της Σμύρνης, αντανακλώνται στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει την τραγωδία του πολέμου στον Αποχαιρετισμό στα Όπλα, αλλά και στον Ήλιο ανατέλλει ξανά. Αναφορές από την Κωνσταντινούπολη και την Ανατολική Θράκη συναντώνται επίσης στα Χιόνια του Κιλιμάντζαρο, στο πρώτο κεφάλαιο του Θάνατος το Απόγευμα και στο διήγημα Ο Γέρος στη Γέφυρα.
Το 1923 ο Χέμινγουεϊ διαμορφώνει τη «θεωρία του Παγόβουνου», έναν τρόπο γραφής στον οποίο μεγάλο μέρος του νοήματος μένει κάτω από την επιφάνεια. Η δημοσιογραφική του εμπειρία είχε ήδη διαμορφώσει αυτή την οικονομία της αφήγησης. Το διήγημα «Στην προκυμαία της Σμύρνης» αποτελεί πρώιμο δείγμα αυτής της τεχνικής: λίγα λόγια, ελάχιστη εξήγηση και εικόνες που αφήνουν τον αναγνώστη να συμπληρώσει όσα δεν λέγονται.
Τα δημοσιογραφικά του κείμενα από το 1920 έως το 1956 συγκεντρώθηκαν αργότερα στον τόμο By-Line: Ernest Hemingway: Selected Articles and Dispatches of Four Decades (έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Καστανιώτη με τον τίτλο Με υπογραφή Χέμινγουεϊ, χωρισμένο σε τόμους). Ο επιμελητής William White σημείωνε το 1967: «Η μαθητεία του Χέμινγουεϊ στα γράμματα έγινε μέσα από τη δημοσιογραφία· και η μετέπειτα πορεία του στον χώρο αυτόν, εκτός από το ότι του εξασφάλισε τα προς το ζην, τον οδήγησε και σε τόπους όπου επιθυμούσε να βρεθεί. Ωστόσο ο ενθουσιασμός, η συμπόνοια και η φαντασία του έκαναν αυτά τα κείμενα να ξεπερνούν κατά πολύ την τρέχουσα επικαιρότητα.»
Από τον νεαρό ανταποκριτή στον νομπελίστα
Όταν έφτασε στην Κωνσταντινούπολη εκείνη την ημέρα του Σεπτεμβρίου του 1922, ο Χέμινγουεϊ ήταν ένας νεαρός δημοσιογράφος που έμπαινε βαθύτερα σε έναν κόσμο πολέμου, προσφυγιάς και πολιτικής αναταραχής. Δεν γνώριζε ακόμη ότι οι εικόνες που κατέγραφε θα επέστρεφαν στη λογοτεχνία του. Δεν γνώριζε ότι η εμπειρία της Ανατολικής Θράκης θα γινόταν κομμάτι της συγγραφικής του μαθητείας. Και ασφαλώς δεν γνώριζε ότι τρεις δεκαετίες αργότερα, το 1954, θα κατακτούσε το Νόμπελ Λογοτεχνίας «για τη μαεστρία του στην τέχνη της αφήγησης, όπως πιο πρόσφατα αποδείχθηκε στον Γέρο και τη θάλασσα, και για την επιρροή που άσκησε στο σύγχρονο ύφος».
Όμως η γραφή που θα τον έκανε παγκόσμια γνωστό είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται εκεί. Στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης. Στα Μουδανιά. Στην Ανατολική Θράκη. Στους δρόμους όπου περνούσαν οι πρόσφυγες. Και στις εικόνες ενός κόσμου που είχε μόλις γνωρίσει την καταστροφή.
Το διήγημα Στην προκυμαία της Σμύρνης δεν είναι μια απλή ιστορία για τη Σμύρνη. Είναι ένα από τα λογοτεχνικά ίχνη μιας εποχής κατά την οποία ο Χέμινγουεϊ, πριν γίνει ο Χέμινγουεϊ που γνωρίζουμε, στάθηκε ως δημοσιογράφος απέναντι σε ανθρώπους που έχαναν τα πάντα και προσπάθησε να καταγράψει όσα έβλεπε. Κάποιες από εκείνες τις εικόνες έμειναν στις ανταποκρίσεις του. Κάποιες πέρασαν στα βιβλία του. Και κάποιες, όπως οι γυναίκες με τα νεκρά μωρά, η γριά πάνω στο φορείο, τα κάρα μέσα στη βροχή και η ατελείωτη πομπή των ανθρώπων που δεν ήξεραν πού πηγαίνουν, έμειναν για πάντα στη λογοτεχνική μνήμη του 1922.
