Ένα κομμάτι υφάσματος που, σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, έφερε αποτυπωμένο με θαυματουργικό τρόπο το πρόσωπο του Χριστού μεταφέρθηκε σαν σήμερα, στις 16 Αυγούστου 944, στην Κωνσταντινούπολη.
Ήταν το Άγιο Μανδήλιο, γνωστό και ως Εικόνα της Έδεσσας: ένα από τα πλέον σεβαστά κειμήλια του βυζαντινού κόσμου και η αχειροποίητη εικόνα που θεωρήθηκε πρότυπο για αμέτρητες μεταγενέστερες απεικονίσεις του Χριστού.
Επί αιώνες φυλασσόταν στο Μεγάλο Παλάτιο της Βασιλεύουσας. Έπειτα ήρθε το 1204 και η λεηλασία της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους. Από εκείνο το σημείο και μετά, τα βέβαια ίχνη του χάνονται.
Ο βασιλιάς Αύγαρος και η εικόνα «χωρίς ανθρώπινο χέρι»
Η ιστορία του Μανδηλίου ξεκινά από την Έδεσσα της Μεσοποταμίας, τη σημερινή Σανλιούρφα στη νοτιοανατολική Τουρκία, και τον βασιλιά Αύγαρο Ε’.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Αύγαρος έπασχε από βαριά ασθένεια και, έχοντας πληροφορηθεί τα θαύματα του Ιησού, του έστειλε επιστολή ζητώντας του να πάει στην Έδεσσα και να τον θεραπεύσει.
Σε μεταγενέστερη εκδοχή της αφήγησης, ο απεσταλμένος του βασιλιά, Ανανίας, είχε αναλάβει να ζωγραφίσει το πρόσωπο του Χριστού. Καθώς όμως δεν μπορούσε να αποδώσει τα χαρακτηριστικά του, ο Ιησούς πίεσε ένα ύφασμα στο πρόσωπό του και πάνω σε αυτό αποτυπώθηκε θαυματουργικά η μορφή του.
Το Μανδήλιο μεταφέρθηκε στον Αύγαρο, ο οποίος θεραπεύτηκε και ασπάστηκε το χριστιανισμό.
Η παλαιότερη γνωστή αφήγηση του Ευσεβίου Καισαρείας, στις αρχές του 4ου αιώνα, αναφέρεται στην αλληλογραφία ανάμεσα στον Αύγαρο και τον Ιησού, όχι όμως στην ύπαρξη εικόνας.
Το ύφασμα και η θαυματουργική αποτύπωση του προσώπου εμφανίζονται στις μεταγενέστερες μορφές της παράδοσης. Τον 6ο αιώνα πάντως, ο ιστορικός Ευάγριος Σχολαστικός κάνει πλέον λόγο για εικόνα «θεότευκτη», δηλαδή δημιουργημένη από τον Θεό.
Η πολιορκία της Έδεσσας και η μεγάλη συμφωνία
Το 944 η Έδεσσα βρισκόταν υπό αραβική μουσουλμανική κυριαρχία. Ο βυζαντινός στρατός, με επικεφαλής τον σπουδαίο στρατηγό Ιωάννη Κουρκούα, πραγματοποιούσε μεγάλες επιχειρήσεις στα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας και έφτασε έως την πόλη.
Η παράδοση του Μανδηλίου αποτέλεσε βασικό όρο για την άρση της πολιορκίας. Η συμφωνία συνδέθηκε με την απελευθέρωση μουσουλμάνων αιχμαλώτων και την παροχή εγγυήσεων προς την Έδεσσα.
Το κειμήλιο παραδόθηκε στους Βυζαντινούς και άρχισε την πορεία του προς την Κωνσταντινούπολη, κατά τη βασιλεία του Ρωμανού Α’ Λεκαπηνού και με τον Κωνσταντίνο Ζ’ Πορφυρογέννητο συναυτοκράτορα.
Στις 16 Αυγούστου 944 το Άγιο Μανδήλιο τοποθετήθηκε με μεγάλες τιμές στο παρεκκλήσι της Θεοτόκου του Φάρου, μέσα στο συγκρότημα του Μεγάλου Παλατιού. Εκεί φυλάσσονταν ορισμένα από τα σημαντικότερα κειμήλια της χριστιανοσύνης.
Θρησκευτικό κειμήλιο και σύμβολο της αυτοκρατορίας
Η μεταφορά του Μανδηλίου δεν ήταν μόνο ένα μεγάλο θρησκευτικό γεγονός. Παρουσιάστηκε ως αυτοκρατορικός θρίαμβος, ενισχύοντας την εικόνα της Κωνσταντινούπολης ως της εκλεκτής πρωτεύουσας και θεματοφύλακα της χριστιανικής οικουμένης.
Το Μανδήλιο απέκτησε ιδιαίτερη σημασία και για τη βυζαντινή εικονογραφία. Η μορφή του Χριστού πάνω στο ύφασμα, χωρίς να απεικονίζεται το σώμα του, διαδόθηκε σε ναούς, ψηφιδωτά, τοιχογραφίες, φορητές εικόνες και στρατιωτικά λάβαρα.
Για τους Βυζαντινούς αποτελούσε επίσης μια ισχυρή απάντηση στις παλαιότερες εικονομαχικές έριδες: κατά την παράδοση, η πρώτη εικόνα του Χριστού δεν είχε δημιουργηθεί από καλλιτέχνη, αλλά από τον ίδιο τον Χριστό.
Τι απέγινε μετά το 1204
Το Άγιο Μανδήλιο καταγράφεται ανάμεσα στα κειμήλια που φυλάσσονταν στο παρεκκλήσι του Φάρου πριν από τη Δ’ Σταυροφορία. Όταν όμως οι σταυροφόροι κατέλαβαν και λεηλάτησαν την Κωνσταντινούπολη, τον Απρίλιο του 1204, το ιστορικά ασφαλές νήμα κόβεται.
Μία θεωρία υποστηρίζει ότι μεταφέρθηκε στη Γαλλία μαζί με άλλα κειμήλια της Βασιλεύουσας και τοποθετήθηκε αργότερα στη Σαιντ-Σαπέλ του Παρισιού, πριν χαθεί κατά τη Γαλλική Επανάσταση.
Άλλες εκδοχές το συνδέουν με εικόνες που φυλάσσονται στη Γένοβα ή στη Ρώμη. Έχει διατυπωθεί ακόμη η αμφιλεγόμενη θεωρία ότι το Μανδήλιο και η Σινδόνη του Τορίνο είναι το ίδιο ύφασμα, το οποίο στην Έδεσσα παρουσιαζόταν διπλωμένο ώστε να φαίνεται μόνο το πρόσωπο.
Ωστόσο, καμία από αυτές τις ταυτίσεις δεν συνοδεύεται από αδιάσπαστη και κοινώς αποδεκτή ιστορική τεκμηρίωση. Έτσι, περισσότερο από δώδεκα αιώνες μετά τη θριαμβευτική μεταφορά του στην Κωνσταντινούπολη, το πρωτότυπο Άγιο Μανδήλιο παραμένει ένα από τα μεγάλα άλυτα μυστήρια της βυζαντινής ιστορίας.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά κάθε χρόνο στις 16 Αυγούστου την ανάμνηση της μεταφοράς της αχειροποίητης εικόνας από την Έδεσσα στην Κωνσταντινούπολη.
