Ο Ιωάννης Μεταξάς έχει μείνει στη συλλογική μνήμη κυρίως μέσα από την 28η Οκτωβρίου 1940. Όμως, για να κατανοήσει κανείς τον άνθρωπο που στις 4 Αυγούστου 1936 κατέλυσε το κοινοβουλευτικό πολίτευμα, χρειάζεται να επιστρέψει δύο δεκαετίες νωρίτερα: στη σύγκρουσή του με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, στον Εθνικό Διχασμό και στις προειδοποιήσεις του για μια ελληνική εκστρατεία στη Μικρά Ασία.
Με αφορμή τη συμπλήρωση 90 χρόνων από την επιβολή της δικτατορίας, είναι χρήσιμη μια διαφορετική… ανάγνωση του Μεταξά.
Όχι ως μιας μονοδιάστατης μορφής, αλλά ως ενός ικανού επιτελικού αξιωματικού, ο οποίος διέγνωσε έγκαιρα το μικρασιατικό αδιέξοδο, υπήρξε ταυτόχρονα φανατικός αντιβενιζελικός και φιλογερμανός και, τελικά, επέβαλε ένα ανελεύθερο καθεστώς με τη στήριξη του Στέμματος.
Η πρώτη προειδοποίηση για τη Μικρά Ασία
Στις αρχές του 1915 ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη και η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε ταχθεί στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων. Η Ελλάδα παρέμενε ουδέτερη, ενώ ο Βενιζέλος επιδίωκε τη συμμετοχή της στο πλευρό της Αντάντ, προσδοκώντας σημαντικά εδαφικά ανταλλάγματα.
Τον Ιανουάριο εκείνης της χρονιάς ζήτησε από τον Μεταξά, τότε κορυφαίο στέλεχος του Γενικού Επιτελείου, να αξιολογήσει τις δυνατότητες που θα ανοίγονταν για την Ελλάδα σε περίπτωση διανομής οθωμανικών εδαφών.
Η απάντηση ήρθε με το υπόμνημα της 14ης Ιανουαρίου 1915, που έφερε τον εύγλωττο τίτλο «Μικρά Ασία: Δυνατότητες διανομής».
Χρειάζεται εδώ μια βασική διάκριση: δεν επρόκειτο ακόμη για τη Μικρασιατική Εκστρατεία που άρχισε το 1919. Στο τραπέζι βρίσκονταν η πιθανή συμμετοχή της Ελλάδας στην επιχείρηση των Δαρδανελίων και, ευρύτερα, η στρατιωτική και εδαφική θέση που θα μπορούσε να διεκδικήσει στη Μικρά Ασία, εάν η Οθωμανική Αυτοκρατορία ηττούνταν και διαμελιζόταν.
Η κρίση του Μεταξά ήταν κατηγορηματική. Η Ελλάδα, υποστήριζε, δεν διέθετε ούτε την πληθυσμιακή βάση ούτε τις στρατιωτικές δυνάμεις που απαιτούνταν για να ελέγξει και να υπερασπιστεί μια τόσο εκτεταμένη περιοχή. Μια αρχική επιτυχία δεν θα ισοδυναμούσε με μόνιμη επικράτηση. Η κατοχή θα προκαλούσε αντίσταση και θα εγκλώβιζε τον ελληνικό στρατό σε έναν πόλεμο χωρίς ασφαλή έξοδο.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, όταν ο Βενιζέλος πρότεινε την αποστολή ελληνικών δυνάμεων στα Δαρδανέλια, η διαφωνία έγινε οριστική. Ο Μεταξάς θεώρησε το εγχείρημα στρατιωτικά καταστροφικό και υπέβαλε την παραίτησή του.
Η ρήξη αυτή υπήρξε ένα από τα πρώτα μεγάλα επεισόδια του Εθνικού Διχασμού, ο οποίος σύντομα θα χώριζε τη χώρα σε δύο στρατόπεδα.
«Έχομεν να κάμωμεν με ολόκληρον τον τουρκικόν λαόν»
Η πιο καθαρή διατύπωση της σκέψης του ήρθε τον Μάρτιο του 1921. Η Μικρασιατική Εκστρατεία βρισκόταν πλέον σε εξέλιξη και οι αντιβενιζελικοί, οι οποίοι είχαν κερδίσει τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920, αναζητούσαν τρόπο να συνεχίσουν έναν πόλεμο που είχαν κληρονομήσει αλλά δεν είχαν τερματίσει.
Στις συναντήσεις του με τον Δημήτριο Γούναρη, τον Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη και άλλους κυβερνητικούς παράγοντες, προτάθηκε στον Μεταξά να επιστρέψει στο Επιτελείο ή ακόμη και να αναλάβει την αρχιστρατηγία στη Μικρά Ασία. Εκείνος αρνήθηκε.
Θεωρούσε ότι, εάν δεχόταν μια θέση ευθύνης χωρίς να πιστεύει στη δυνατότητα τελικής νίκης, θα καλλιεργούσε στον ελληνικό λαό ελπίδες που ο ίδιος δεν συμμεριζόταν.
Το βασικό του επιχείρημα δεν αφορούσε μόνο τους συσχετισμούς στο πεδίο της μάχης. Ο Μεταξάς είχε καταλάβει ότι απέναντι στον ελληνικό στρατό δεν βρισκόταν απλώς ο Μουσταφά Κεμάλ ή μια προσωρινή πολιτική παράταξη. Βρισκόταν ένα εθνικό κίνημα με βαθιές ρίζες στην τουρκική κοινωνία.
Οι Τούρκοι, έλεγε, «έχουν όχι θρησκευτικόν, αλλά εθνικόν αίσθημα» και ήταν αποφασισμένοι «να παλαίσουν υπέρ της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας των».
Με σημερινούς όρους, η εκτίμησή του ήταν ότι ο ελληνικός στρατός θα αντιμετώπιζε το «1821» ενός άλλου λαού. Ακόμη και μια ήττα του Κεμάλ δεν θα έλυνε το πρόβλημα: ένας νέος ηγέτης θα μπορούσε να εμφανιστεί, επειδή η αντίσταση δεν στηριζόταν σε ένα πρόσωπο αλλά στην πεποίθηση των Τούρκων ότι υπερασπίζονταν την πατρίδα τους.
Η πρότασή του ήταν να σταματήσουν οι επιθετικές επιχειρήσεις, να οργανωθεί αμυντικά η ελληνική ζώνη και να αναζητηθεί πολιτική λύση. Η κυβέρνηση επέλεξε τη συνέχιση της προέλασης προς το εσωτερικό της Ανατολίας. Λίγο περισσότερο από έναν χρόνο αργότερα, το μέτωπο κατέρρευσε.
Η ρήξη με τον Βενιζέλο δεν ήταν μόνο στρατιωτική
Η ορθότητα της εκτίμησης του Μεταξά για τη Μικρά Ασία δεν αρκεί, ωστόσο, για να εξηγήσει τη συνολική στάση του. Η σύγκρουσή του με τον Βενιζέλο δεν ήταν μια απλή διαφωνία δύο ειδικών πάνω σε έναν χάρτη.
Ο Μεταξάς είχε ταχθεί σταθερά με τον βασιλιά Κωνσταντίνο και πίστευε στη στρατιωτική υπεροχή της Γερμανίας.
Όπως επισημαίνει ο δρ Ιστορίας Σταύρος Παναγιωτίδης, η φιλογερμανική του τοποθέτηση δεν περιορίστηκε σε προσωπικές συμπάθειες.
Ο Μεταξάς διοχέτευσε απόρρητες στρατιωτικές πληροφορίες προς τη γερμανική πλευρά και συντάχθηκε με επιλογές που εξυπηρετούσαν τις Κεντρικές Δυνάμεις. Το 1916 υποστήριξε την παράδοση του οχυρού Ρούπελ, ενώ η Ανατολική Μακεδονία και η Καβάλα αφέθηκαν τελικά στις γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις χωρίς ουσιαστική αντίσταση.
Όταν το 1917 ο Κωνσταντίνος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το θρόνο και ο Βενιζέλος επέστρεψε στην εξουσία, ο Μεταξάς αποστρατεύτηκε και εξορίστηκε στην Κορσική μαζί με άλλα κορυφαία στελέχη του αντιβενιζελικού στρατοπέδου. Αργότερα δικάστηκε ερήμην για εσχάτη προδοσία και καταδικάστηκε σε θάνατο, ποινή που δεν εκτελέστηκε.
Η επιμονή του στο Μικρασιατικό πάντως, δεν άλλαξε όταν επέστρεψαν στην εξουσία οι πολιτικοί του σύμμαχοι. Η άρνησή του το 1921 να αναλάβει τη Στρατιά έδειξε ότι δεν θεωρούσε το αδιέξοδο αποκλειστικά «λάθος του Βενιζέλου». Οι αντιβενιζελικοί είχαν υποσχεθεί τον τερματισμό του πολέμου, αλλά τον συνέχισαν και τον επέκτειναν.
Ο Μεταξάς αρνήθηκε να συνδέσει το όνομά του με μια επιχείρηση την οποία θεωρούσε χαμένη.
Από το περιθώριο της κάλπης στην εξουσία
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή των πληθυσμών, το πολιτικό σκηνικό μεταβλήθηκε ριζικά. Ο Μεταξάς αποδέχθηκε πλέον την αβασίλευτη Δημοκρατία και μπήκε στην κοινοβουλευτική πολιτική με το Κόμμα των Ελευθεροφρόνων. Δεν απέκτησε, όμως, ποτέ ευρεία λαϊκή βάση.
Στις εκλογές του Ιανουαρίου 1936 το κόμμα του συγκέντρωσε λιγότερο από 4% και εξέλεξε μόλις επτά βουλευτές. Παρ’ όλα αυτά, το αδιέξοδο ανάμεσα στους βενιζελικούς και τους αντιβενιζελικούς τού άνοιξε τον δρόμο προς την κορυφή.
Μετά τον αιφνίδιο θάνατο του πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Δεμερτζή, ο βασιλιάς Γεώργιος Β’ διόρισε τον Μεταξά πρωθυπουργό.
Η Βουλή τού έδωσε ψήφο εμπιστοσύνης με 241 ψήφους υπέρ, 16 κατά και τέσσερις αποχές. Την κυβέρνηση καταψήφισαν οι βουλευτές του Παλλαϊκού Μετώπου, στο οποίο συμμετείχε το ΚΚΕ, και ο Γεώργιος Παπανδρέου. Λίγες ημέρες αργότερα η Βουλή διέκοψε τις εργασίες της και επέτρεψε στην κυβέρνηση να νομοθετεί με διατάγματα.
Τον Μάιο του 1936 η αιματηρή καταστολή της μεγάλης απεργίας στη Θεσσαλονίκη άφησε πίσω της νεκρούς εργάτες. Η εικόνα της μάνας που θρηνούσε πάνω από το σώμα του γιου της έγινε σύμβολο και ενέπνευσε τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει τον Επιτάφιο.
Το καλοκαίρι, καθώς διαγραφόταν η πιθανότητα συμφωνίας ανάμεσα στις δύο μεγάλες πολιτικές παρατάξεις και σχηματισμού νέας κυβέρνησης, ο Μεταξάς κινήθηκε γρήγορα. Με πρόσχημα την απεργία που είχε προκηρυχθεί για τις 5 Αυγούστου και επικαλούμενος τον ανύπαρκτο κίνδυνο άμεσης κομμουνιστικής εξέγερσης, εξασφάλισε τη συναίνεση του βασιλιά.
Στις 4 Αυγούστου 1936 ανεστάλησαν βασικά άρθρα του Συντάγματος και καταργήθηκε στην πράξη το κοινοβουλευτικό πολίτευμα.
Ακολούθησαν απαγόρευση των κομμάτων, λογοκρισία, διώξεις, φυλακίσεις, εξορίες και βασανιστήρια αντιφρονούντων. Η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας, οι τελετουργίες του καθεστώτος, οι πυρές βιβλίων και ο χαιρετισμός με το προτεταμένο χέρι παρέπεμπαν ευθέως στα φασιστικά πρότυπα της ευρωπαϊκής εποχής.
Η αντίφαση που δεν λύνεται με έναν μύθο
Η ιστορία του Μεταξά δεν χρειάζεται ούτε αγιογραφία ούτε απλουστεύσεις. Το γεγονός ότι διέγνωσε σωστά το μικρασιατικό αδιέξοδο δεν αναιρεί τη φιλογερμανική του δράση στον Εθνικό Διχασμό, ούτε πολύ περισσότερο τη δικτατορία που επέβαλε το 1936.
Αντίστροφα, η αυταρχική και αντιδημοκρατική του πορεία δεν ακυρώνει τη στρατιωτική οξυδέρκεια με την οποία αντιλήφθηκε τα όρια της ελληνικής ισχύος στη Μικρά Ασία.
Αυτή ακριβώς η αντίφαση κάνει την περίπτωσή του ιστορικά αποκαλυπτική. Ο Μεταξάς κατανόησε ότι κανένας στρατός δεν μπορούσε εύκολα να συντρίψει έναν λαό που πίστευε ότι αγωνιζόταν για την ελευθερία και την ανεξαρτησία του. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, όμως, ο ίδιος στέρησε από τον ελληνικό λαό τις πολιτικές ελευθερίες του.
