Για την Ελλάδα, η 28η Ιουλίου 1920 ήταν η ημέρα ενός πρωτοφανούς διπλωματικού θριάμβου. Για τους Έλληνες του Πόντου όμως, η Συνθήκη των Σεβρών επιβεβαίωνε ότι το δικό τους αίτημα για ανεξαρτησία ή αυτονομία δεν είχε βρει θέση στον μεταπολεμικό χάρτη.
Την ώρα που η χώρα έφθανε στο απόγειο της διπλωματικής ισχύος και της εδαφικής της διεύρυνσης, η Δημοκρατία του Πόντου παρέμενε εκτός των επίσημων ελληνικών διεκδικήσεων.
Η Τραπεζούντα δεν αντιμετωπιζόταν ως η πρωτεύουσα ενός ξεχωριστού ποντιακού κράτους, αλλά ως η πιθανή έξοδος της νεοσύστατης Αρμενίας στον Εύξεινο Πόντο.
Η αντίθεση είναι εντυπωσιακή: η Ελλάδα γιόρταζε τη μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία της Μεγάλης Ιδέας, ενώ οι ελληνικοί πληθυσμοί από τη Σινώπη έως τη Ριζούντα έβλεπαν το πολιτικό τους μέλλον να αποφασίζεται χωρίς να αναγνωρίζεται η ξεχωριστή κρατική υπόσταση την οποία διεκδικούσαν.
Η Ελλάδα των «δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών»
Η Συνθήκη υπογράφηκε στις Σέβρες της Γαλλίας στις 28 Ιουλίου με το παλαιό ημερολόγιο, το οποίο ίσχυε τότε στην Ελλάδα, και στις 10 Αυγούστου 1920 με το νέο. Η διπλή ημερομηνία αναγράφεται και στην επίσημη ελληνική έκδοση που τύπωσε το υπουργείο Εξωτερικών το 1920.
Με τη Συνθήκη, η Ελλάδα αποκτούσε την Ανατολική Θράκη έως τη γραμμή της Τσατάλτζας, την Ίμβρο και την Τένεδο, ενώ επιβεβαιωνόταν η κυριαρχία της στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.
Η περιοχή της Σμύρνης παρέμενε τυπικά υπό οθωμανική κυριαρχία, αλλά η διοίκησή της περνούσε στην Ελλάδα. Μετά την πάροδο πέντε ετών προβλεπόταν διαδικασία μέσω της οποίας θα μπορούσε να ζητηθεί η οριστική ένωσή της με το ελληνικό κράτος.
Ήταν η στιγμή κατά την οποία η Ελλάδα των προηγούμενων δεκαετιών έδινε τη θέση της στην «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών». Ωστόσο, ο Πόντος δεν περιλαμβανόταν σε αυτήν τη νέα γεωγραφία.
Γιατί ο Πόντος δεν περιλήφθηκε στις ελληνικές διεκδικήσεις
Μετά το τέλος του A’ Παγκόσμιου Πολέμου, οι Έλληνες του Πόντου είχαν οργανώσει ένα ισχυρό αυτονομιστικό κίνημα. Οι προτάσεις που διατυπώνονταν δεν ήταν ενιαίες: άλλοι υποστήριζαν τη δημιουργία ανεξάρτητης Δημοκρατίας του Πόντου με ιδιαίτερη σχέση με την Ελλάδα και άλλοι ένα ποντοαρμενικό ομοσπονδιακό κράτος.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος όμως δεν περιέλαβε τον Πόντο στο υπόμνημα των ελληνικών διεκδικήσεων του Δεκεμβρίου του 1918.
Σύμφωνα με το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, θεωρούσε μια τέτοια διεκδίκηση μη ρεαλιστική και πίστευε ότι θα αποδυνάμωνε τις ελληνικές θέσεις στα άλλα ζητήματα που έκρινε σημαντικότερα. Η απόσταση από την Ελλάδα, η έλλειψη δυνατότητας στρατιωτικής υποστήριξης και οι ανταγωνιστικές αρμενικές διεκδικήσεις για την Τραπεζούντα περιόριζαν ακόμη περισσότερο τις πιθανότητες αποδοχής ενός ανεξάρτητου ποντιακού κράτους από τις Μεγάλες Δυνάμεις.
Ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος Φιλιππίδης επιχείρησε να κρατήσει το Ποντιακό Ζήτημα ανοιχτό. Στις 10 Μαρτίου 1920, η αντιπροσωπεία του Πόντου υπέβαλε στη Διάσκεψη Ειρήνης του Λονδίνου υπόμνημα, το οποίο απευθυνόταν στον Βρετανό πρωθυπουργό Ντέιβιντ Λόιντ Τζορτζ.
Στο κείμενο διατυπωνόταν με σαφήνεια ότι επιδίωξη του Πόντου ήταν η πλήρης ανεξαρτησία.
Εάν αυτή η λύση κρινόταν αδύνατη, ζητούνταν τουλάχιστον ένα αυτόνομο καθεστώς με Ευρωπαίο διοικητή, τοπική αυτοδιοίκηση και δική του χωροφυλακή.
Παράλληλα, ο Χρύσανθος και άλλοι εκπρόσωποι των Ποντίων διαπραγματεύονταν με την κυβέρνηση της Αρμενίας ένα σχέδιο ποντοαρμενικής ομοσπονδίας. Οι ιστορικές πηγές πάντως, δεν συμφωνούν ως προς το εάν οι διαβουλεύσεις κατέληξαν σε οριστική πολιτική συμφωνία ούτε ως προς τη μορφή που θα είχε το προτεινόμενο κράτος.
Τι προέβλεπε πραγματικά η Συνθήκη για την Τραπεζούντα
Η διατύπωση ότι η Συνθήκη των Σεβρών «αναγνώρισε ένα ποντοαρμενικό κράτος» απαντά σε ορισμένες ιστορικές παρουσιάσεις.
Στο ίδιο το κείμενο της Συνθήκης, ωστόσο, δεν υπάρχει καμία αναφορά σε Δημοκρατία του Πόντου ή σε ξεχωριστή ποντιακή αυτονομία.
Το άρθρο 88 αναγνώριζε την Αρμενία ως ελεύθερο και ανεξάρτητο κράτος.
Το κρίσιμο άρθρο 89 ανέθετε στον πρόεδρο των ΗΠΑ Γούντροου Ουίλσον να καθορίσει τα σύνορα Τουρκίας και Αρμενίας στις οθωμανικές επαρχίες του Ερζερούμ, της Τραπεζούντας, του Βαν και του Μπιτλίς. Του έδινε, επίσης, την αρμοδιότητα να καθορίσει τους όρους πρόσβασης της Αρμενίας στη θάλασσα.
Το άρθρο 352 προέβλεπε ελεύθερη πρόσβαση της Αρμενίας στη Μαύρη Θάλασσα μέσω του λιμανιού της Τραπεζούντας. Προέβλεπε ακόμη τη δυνατότητα παραχώρησης στην Αρμενία, με διαρκή μίσθωση, μιας ελεύθερης ζώνης μέσα στο λιμάνι για τη διακίνηση των εμπορευμάτων της.
Η Συνθήκη, επομένως, δεν παραχωρούσε αυτομάτως ολόκληρο τον Πόντο στην Αρμενία. Παρέπεμπε τη χάραξη των συνόρων στον Αμερικανό πρόεδρο, αντιμετωπίζοντας την Τραπεζούντα πρωτίστως ως στρατηγική δίοδο του αρμενικού κράτους προς τη Μαύρη Θάλασσα.
Ο Ουίλσον γνώριζε το αίτημα των Ποντίων
Η απόφαση του Γούντροου Ουίλσον, η οποία εκδόθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1920, αποτελεί ίσως το αποκαλυπτικότερο τεκμήριο για την τύχη της ποντιακής διεκδίκησης.
Ο Αμερικανός πρόεδρος αναφέρει ρητά ότι είχε λάβει γνώση του αιτήματος των Ελλήνων του Πόντου να διατηρηθεί ενιαία η παράκτια περιοχή του Εύξεινου Πόντου και να δημιουργηθεί αυτόνομη διοίκηση από τη Ριζούντα έως περιοχή δυτικά της Σινώπης.
Εντούτοις, διευκρίνιζε ότι η εντολή που είχε λάβει με το άρθρο 89 δεν του επέτρεπε να αποφασίσει ή ακόμη και να διατυπώσει σύσταση για την ανεξαρτησία ή την αυτονομία του Πόντου.
Ο Ουίλσον αποφάσισε τελικά ότι η πόλη και το λιμάνι της Τραπεζούντας έπρεπε να αποτελέσουν τμήμα της Αρμενίας, ώστε να εξασφαλιστεί η οικονομική βιωσιμότητα και η πρόσβασή της στη θάλασσα. Στην Αρμενία περιέλαβε και την κοιλάδα που κατέληγε στην Τρίπολη, ενώ άφησε στην Τουρκία την Κερασούντα, τα Κοτύωρα και τις ενδοχώρες τους.
Το αίτημα των Ελλήνων του Πόντου είχε επομένως φτάσει έως το ανώτατο επίπεδο της μεταπολεμικής διπλωματίας. Καταγράφηκε, εξετάστηκε, αλλά δεν αποτέλεσε μέρος της απόφασης.
Τελικά, ούτε η Δημοκρατία του Πόντου ούτε η αρμενική επικράτεια που σχεδίασε ο Ουίλσον έγιναν πραγματικότητα, καθώς η Συνθήκη των Σεβρών δεν τέθηκε ποτέ σε εφαρμογή.
Η επικράτηση του κεμαλικού κινήματος, η στρατιωτική ήττα της Αρμενίας και η κατάρρευση του ελληνικού μετώπου στη Μικρά Ασία ανέτρεψαν μέσα σε δύο χρόνια τον χάρτη που είχε σχεδιαστεί στις Σέβρες.
Το 1923 η Συνθήκη της Λoζάνης ακύρωσε και αντικατέστησε τη Συνθήκη των Σεβρών, διαμορφώνοντας τα νέα σύνορα της Τουρκίας. «Την ειρήνην αυτή θα την καταπιούμε όπως παίρνουμε το ρετσινόλαδο» ήταν η δήλωση του Ελευθέριου Βενιζέλου.
