Η 20ή Ιουνίου 1824 αποτελεί μία από τις πιο δραματικές ημερομηνίες της Ελληνικής Επανάστασης. Ήταν η ημέρα που ξεκίνησε η τελική επίθεση εναντίον των Ψαρών, ενός από τα τρία μεγάλα ναυτικά κέντρα του Αγώνα μαζί με την Ύδρα και τις Σπέτσες.
Ο οθωμανικός στόλος αποβίβασε ισχυρές δυνάμεις στο νησί, το οποίο είχε ήδη στοχοποιηθεί λόγω της καθοριστικής συμβολής του στον αγώνα για την ανεξαρτησία. Οι Ψαριανοί και οι υπόλοιποι υπερασπιστές αντιστάθηκαν σθεναρά, όμως δύο ημέρες αργότερα η άμυνα κατέρρευσε.
Οι τελευταίοι υπερασπιστές κατέφυγαν στο Παλαιόκαστρο. Εκεί, μπροστά στην προοπτική της αιχμαλωσίας, προχώρησαν στην ανατίναξη των πυριτιδαποθηκών, παρασύροντας στο θάνατο τόσο τους ίδιους όσο και πολλούς από τους επιτιθέμενους.
Η καταστροφή των Ψαρών υπήρξε ολοκληρωτική. Χιλιάδες κάτοικοι σφαγιάστηκαν ή πουλήθηκαν ως δούλοι, ενώ όσοι κατάφεραν να διαφύγουν σκόρπισαν σε διάφορα μέρη του ελληνικού χώρου.
Τα τρόπαια της καταστροφής
Έναν μήνα αργότερα, η εικόνα της νίκης των Οθωμανών είχε μεταφερθεί στην Κωνσταντινούπολη.
Τα λάβαρα, τα όπλα και άλλα τρόπαια από τα Ψαρά εκτέθηκαν μπροστά από το σεράι του σουλτάνου. Μαζί τους, σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, βρίσκονταν και ανθρώπινα λείψανα από το πεδίο της μάχης.
Ο Robert Walsh, ιερέας της αγγλικής πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη, περιέγραψε ένα αποτρόπαιο θέαμα: σωρούς από ακρωτηριασμένα μέλη να σαπίζουν κάτω από τον καλοκαιρινό ήλιο, ενώ δίπλα τους είχαν τοποθετηθεί οι σημαίες των επαναστατών.
Ιδιαίτερη εντύπωση τού προκάλεσε η σημαία που, σύμφωνα με την παράδοση, είχε υψωθεί στο φρούριο ως σύνθημα για την ανατίναξη του Παλαιοκάστρου:
«Η σημαία που τράβηξε περισσότερο την προσοχή μου ήταν εκείνη που υψώθηκε πάνω στο φρούριο ως σύνθημα για την ανατίναξη. Ήταν τεράστια από άσπρο μπαμπακερό πανί με κόκκινη μπορντούρα. Επάνω στο πανί υπήρχε μια ημισέληνος, ένας σταυρός και μια άγκυρα με ένα φίδι που έβγαινε με ανοιχτό το στόμα. Και ανάμεσα τα γράμματα ΗΛΑΗΘΤ. Η σημαία, μ’ όλο που στο μεγαλύτερο μέρος της ήταν καμένη και σκισμένη, φαινόταν ολοκαίνουργη».
Ένα από τα μεγαλύτερα πλήγματα της Επανάστασης
Η πτώση των Ψαρών αποτέλεσε βαρύ πλήγμα για την Ελληνική Επανάσταση, τόσο στρατιωτικά όσο και συμβολικά. Ωστόσο, όπως συνέβη και με άλλες μεγάλες καταστροφές του Αγώνα, η θυσία των υπερασπιστών του νησιού πέρασε στη συλλογική μνήμη ως σύμβολο αντίστασης και αυτοθυσίας.
Άλλωστε, λίγους μήνες αργότερα, ο Διονύσιος Σολωμός θα αποτύπωνε με τον δικό του τρόπο την τραγωδία στο επίγραμμα που έμεινε στην ιστορία:
«Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη
περπατώντας η Δόξα μονάχη…».
