Στα τέλη του 18ου αιώνα, η Σμύρνη ήταν το σημαντικότερο εμπορικό λιμάνι της Ανατολικής Μεσογείου. Η πόλη φιλοξενούσε μια πολυπολιτισμική κοινωνία όπου η οικονομική ισχύς βρισκόταν στα χέρια των Ευρωπαίων εμπόρων (Φράγκων) και των Ελλήνων, ενώ η διοικητική και στρατιωτική εξουσία παρέμενε οθωμανική. Ωστόσο, το σώμα των Γενίτσαρων είχε πλέον εκφυλιστεί από μια ελίτ στρατιωτική δύναμη σε μια κληρονομική κάστα που λυμαινόταν την πόλη, αντιτιθέμενη σε κάθε προσπάθεια εκσυγχρονισμού που επιχειρούσε ο σουλτάνος Σελίμ Γ’.
Τον Μάρτιο του 1797 η κατάσταση στη Σμύρνη θυμίζει πυριτιδαποθήκη έτοιμη να εκραγεί. Τότε ξέσπασε το «Ρεμπελιό της Σμύρνης», από μια ασήμαντη συμπλοκή σ’ ένα τσίρκο. Όπως σημειώνουν ιστορικοί, δεν ήταν μια τυχαία αναταραχή αλλά αποτελεί ένα από τα πιο μελανά επεισόδια της αστικής ιστορίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά την περίοδο της παρακμής της, τότε που έχασε οριστικά τον έλεγχο.
Οι Γενίτσαροι, λειτουργώντας ως ανεξέλεγκτη κάστα, βρήκαν την αφορμή που έψαχναν για να εξαπολύσουν ένα κύμα βίας που θα άλλαζε για πάντα την ιστορία της πόλης.
Μέσα από τις σελίδες των Βρετανικών Αρχείων, αναδύεται το χρονικό μιας προαναγγελθείσας καταστροφής, όπου το μίσος, ο φόβος και η αναρχία κυριάρχησαν πάνω από κάθε έννοια νόμου και τάξης.
Το επεισόδιο στο τσίρκο
Όπως συμβαίνει συχνά σε περιόδους υψηλής έντασης, μια ασήμαντη αφορμή πυροδότησε την καταστροφή. Στις αρχές Μαρτίου 1797, μια ομάδα Επτανησίων (τότε Βενετών υπηκόων) προκάλεσε επεισόδιο κατά τη διάρκεια μιας παράστασης τσίρκου.
Η παρέμβαση των οθωμανικών Αρχών και η σύλληψη ορισμένων εξ αυτών οδήγησε σε συμπλοκή με Γενίτσαρους, κατά την οποία σκοτώθηκε ένας μουσουλμάνος στρατιώτης.
Το μεμονωμένο γεγονός χρησιμοποιήθηκε από τους Γενιτσάρους ως πρόσχημα για να εξαπολύσουν μια γενικευμένη επίθεση εναντίον της ελληνικής συνοικίας και των ξένων προξενείων.
Βιβλική καταστροφή
Η βία που ακολούθησε ήταν πρωτοφανής. Οι Γενίτσαροι ενώθηκαν με τον όχλο και επιτέθηκαν με μανία στις χριστιανικές συνοικίες. Η ελληνική κοινότητα δέχθηκε το κύριο πλήγμα. Ο ιστορικός της Ελληνικής Επανάστασης Ιωάννης Φιλήμων, υπολόγισε τα θύματα σε 1.500, αριθμός που επιβεβαιώνεται και από τις αναφορές του Βρετανού Προξένου Francis Werry προς την Εταιρεία του Λεβάντε (Levant Company). Οι περιγραφές των αυτοπτών μαρτύρων στα Βρετανικά Αρχεία είναι συγκλονιστικές.
Η πόλη παραδόθηκε στις φλόγες, οι λεηλασίες ήταν καθολικές και η διοίκηση του Μουσελίμη (διοικητή της πόλης) αποδείχθηκε παντελώς ανίσχυρη να επιβάλει την τάξη.
Οι Ευρωπαίοι έμποροι αναγκάστηκαν να καταφύγουν στα πλοία που ήταν αγκυροβολημένα στο λιμάνι, βλέποντας τις περιουσίες τους και τις αποθήκες τους να γίνονται στάχτη.
Η διεθνής διάσταση του ρεμπελιού
Το Ρεμπελιό δεν ήταν μόνο μια εσωτερική οθωμανική υπόθεση. Η Σμύρνη ήταν η έδρα πολλών ευρωπαϊκών προξενείων και το κέντρο της βρετανικής Levant Company.
Ο πρόξενος Werry, στις επιστολές του, εκφράζει την απόγνωσή του για την έλλειψη προστασίας και ζητά επίμονα τη μόνιμη στάθμευση ενός βρετανικού πολεμικού πλοίου στον κόλπο της Σμύρνης για την ασφάλεια της «Βρετανικής Φάμπρικας».
Η αντίδραση της Υψηλής Πύλης ήταν αρχικά αργή, αλλά η πίεση των Μεγάλων Δυνάμεων (Βρετανίας, Γαλλίας, Ρωσίας) την ανάγκασε να στείλει στρατεύματα για να καταστείλει τους Γενιτσάρους.
Η αποκατάσταση της τάξης ήρθε τελικά τον Ιούλιο του 1797, με τον διορισμό νέου Μουσελίμη και την εκτέλεση ορισμένων πρωταιτίων, όμως η εμπιστοσύνη των εμπορικών κύκλων είχε κλονιστεί ανεπανόρθωτα.
Το Ρεμπελιό της Σμύρνης του 1797 αποτέλεσε ένα προοίμιο των όσων θα ακολουθούσαν το 1821 και κατέδειξε τρία βασικά στοιχεία:
- Την απόλυτη παρακμή του θεσμού των Γενιτσάρων και τη μετατροπή τους σε αποσταθεροποιητικό παράγοντα
- Την αναδυόμενη ισχύ των ελληνικών πληθυσμών, που παρότι υπέστησαν τη σφαγή, είχαν ήδη αρχίσει να αποτελούν τον οικονομικό πνεύμονα της περιοχής
- Την αναγκαιότητα της ευρωπαϊκής διπλωματικής και στρατιωτικής παρέμβασης για τη διασφάλιση των συμφερόντων της Δύσης στην Ανατολή.
Η σφαγή αυτή έμεινε στη μνήμη των Σμυρναίων ως μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες πριν από την τελική Καταστροφή του 1922, λειτουργώντας ως μια οδυνηρή υπενθύμιση της αστάθειας της ζωής στην οθωμανική περιφέρεια.
Πόπη Παπαγεωργίου
