Από το εμβληματικό Φροντιστήριο Τραπεζούντας, επιστροφή στο Καπίκιοϊ για τη Λαμπρή

Πολλά χρόνια μετά και με νοσταλγική διάθεση –αν και ο πόνος του ξεριζωμού κρύβεται σε κάθε λέξη–, ο Δημήτριος Χρ. Λαζαρίδης μοιράζεται έναν από τους θησαυρούς της νεότητάς του, τις στιγμές που ετοιμαζόταν να επιστρέψει στο χωριό του, το Καπίκιοϊ, για τη Λαμπρή ενώ φοιτούσε στο Φροντιστήριο της Τραπεζούντας.

Σε άρθρό του στην Ποντιακή Εστία, το 1951, περιγράφει με ακρίβεια τη διαδρομή από το «Πανεπιστήμιο του Πόντου», όπως το χαρακτηρίζει, στη γενέτειρά του για τις γιορτές του Πάσχα και από το κείμενό του ξεπηδούν πληροφορίες για τα δώρα, τις τοπικές φορεσιές αλλά και τις δοξασίες για τις μάγισσες και τα έθιμα. Όμως ο συγγραφέας θυμάται και τις εξετάσεις του ενώπιον του Αριστείδη Ιεροκλή αλλά και τους συνοδοιπόρους του στο ταξίδι προς το Καπίκιοϊ, παράλληλα με τον Πυξίτη ποταμό

.

≈

Η ζωή είναι αναμνήσεις!
Ζείτε με αναμνήσεις!

Ήμασταν πολλοί μαθηταί του Φροντιστηρίου από τα περίχωρα της Τραπεζούντος, από τη Ματσούκα, από τη Σάντα, από την Κρώμνη, από τη Χαλδία κι απ’ όλες τις παράλιες πόλεις του Ευξείνου κι από τη Ρωσία.

Το Φροντιστήριο ήταν ο φάρος και το Πανεπιστήμιο του Πόντου.

Το 1902 απόκτησε και τετραώροφο διδακτήριο. Περιλάμβανε 7 τάξεις προτύπου Δημοτικού, 5 τάξεις Γυμνασίου και χωριστό Εμπορικό τμήμα.

Με το ενδεικτικό της Βερναρδακείου σχολής του χωριού μου Καπίκιοϊ έδωκα εξετάσεις εισαγωγικές για τη Β΄ Γυμνασίου. Ο αείμνηστος Αριστείδης Ιεροκλής με την πλούσια γενειάδα του έκαμε τη γραπτή και προφορική εξέταση – Λουκιανό και Χρυσοστόμου «Λόγος προς Ευτρόπιον»: «Αεί μεν μάλιστα δε νυν εύκαιρον ειπείν ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης…».

Δείχνοντας το γραπτό μου στον αείμνηστο Γυμνασιάρχη Ν. Λιθοξόο και στους καθηγητάς, είπε:
– Το Καπί-κιοϊ δεν μας στέλλει μόνο εξαιρετικά φασόλια, αλλά και αρίστους μαθητάς. Ο μικρός αυτός έγραψεν άνευ λάθους!

Είχαμε τη γνωστή Χρηστομάθεια, που άρχιζε: «Πασών των αρετών ηγεμών εστίν η ευσέβεια».

Οι παλαιότεροι μαθηταί των χωριών είχαν κάπως εξοικειωθεί με την ξενιτιά. Οι νεώτεροι νοσταλγούσαμε όχι μόνο τη μάννα μας και τους σπιτικούς μας, αλλά και τα δέντρα του σπιτιού μας, τα έλατα, το Ράχος, τα παρχάρια και την πλουμισμένη από λουλούδια αγροτική μας περιοχή.

Ανυπόμονα περιμέναμε το δεκαπενθήμερο της Λαμπρής, όσοι είμαστε από κάπως μακρινότερα χωριά. Οι μαθηταί από την περιφέρεια του Τσεβιζλίκ (έδρα της Ματσούκας) είχαμε την ευκολία της αμαξόστρατας. Την παραμονή της αναχωρήσεως συμφωνούσαμε τον αμαξά (το αυτοκίνητο ήταν άγνωστο). Έπρεπε όμως να προμηθευτούμε και κανένα πασχαλιάτικο δώρο. Τα δώρα μας ήταν φτωχικά, όπως ήταν φτωχικά και τα μέσα των σπουδών μας.

Τα δικά μου δώρα ήταν ένας γιασμάς με κλαδιά γαλαζοκίτρινα για τον παππού μου, που τον τύλιγε στο φέσι. Ο αείμνηστος πατέρας μου παπά – Χρήστος, εφημέριος τελευταία στη Θεοσκέπαστο, εφημέρευε τότε στην Πόλη.

Ζεύγος γεμενία και κανένα λετσέκι για τη μάννα μου και την εκ πατρός θεία μου Παρθένα –ήταν ασθματική και άγαμη κ’ ήταν η μόνη που γνώριζε στο χωριό ανάγνωση και γραφή και συνέχεια ψιθύριζε μπροστά στο εικονοστάσι μας, με την τρίπτυχη πατρογονική εικόνα, προσευχές του προσευχηταρίου.

Για τα μικρά τ’ αδέλφια μου ζεύγος πέδιλα και τα πολυτιμότερα απ’ όλα τα δώρα ήταν αυγά Ταϊγάνας, σταφίδα ελληνική και ζαχαρωτά για όλους τους σπιτικούς και παιδικούς φίλους.

Στα πρώτα χρόνια των σπουδών μου είχα συντροφιά τον αείμνηστο χωριανό μου Ιωάννη Μωϋσιάδη, παιδονόμο στο Φροντιστήριο. Εφοίτησε στο σχολείο μόνο δύο χειμώνες, αλλά στην Πόλη, συντροφιά με τους Μεγαλοσχολίτες, απόκτησε πολλή μόρφωση, στην ιστορία προπάντων και την απομνημόνευση ρητών και στίχων κλασσικών συγγραφέων και ποιητών. Κατείχε πλήρως την ερμηνεία της εκκλησιαστικής υμνωδίας.

Άλλοι στη συντροφιά μας ήσαν ο αείμνηστος Ιωάννης Κουσίδης, καθηγητής των τουρκικών, που πέθανε απ’ τον καημό του δολοφονημένου το 1944 γυιού του γιατρού Δημοσθένη, ο Γιάννης Αμανατίδης, τύπος αγαθού ανθρώπου, δάσκαλος του παραρτήματος Θεοσκεπάστου, και ο επιζών σεβαστός καθηγητής των μαθηματικών Κωνσταντίνος Τζαμπερτίδης, όλοι συγχωριανοί μου.

Το χωριό μας Καπί – κιοϊ (αρχ. Ζούζα), πάνω από το Τσεβιζλίκ, δεξιά του Πυξίτη ποταμού, απείχε 25 χιλιόμετρα. Τότε μας φαινόταν μακρινή απόσταση, με αποστολική πορεία ή με αμάξι, και η αροθυμία (νοσταλγία) την έκανε μακρύτερη.

Ακολουθώντας τον Πυξίτη, κάναμε μεγάλη στάση στου Μιχιρτσή, όπου η συμβολή του ποταμού της Γαλίανας και η παλιά γέφυρα επικοινωνίας με το θέμα της Χαλδίας και με τα ακριτικά κάστρα –το φημολογούμενο «τση Τρίχας το γεφύρ’». Δεύτερη αρτηρία ήταν από το Τσεβιζλίκ – Χορτοκόπι – Ζύγανα. Τελευταία στάθμευση στο Κανλί – πελίτ, μικρό σταθμό καραβανιών σε μικρή απόσταση πριν απ’ το Τσεβιζλίκ και στους πρόποδες του Καπί – κιοϊ.

Εκεί μας υποδέχονταν οι θείοι και τα ξαδέλφια μου από μητέρα, που συνέχιζαν το έργο του πάππου Νικολάου Σοφόγλου, από τους εγκρίτους κρυφούς χριστιανούς. Είχαν φούρνο, μπαχάλικο, χάνι για τα καραβάνια και βιοτεχνία κατσάδων. Με τους άλλους καλούς χωριανούς μας, τους Πινάντας, εδούλευαν και εμπορεύονταν μαλλιά. Με ειδική λανάρα πρώτα ελανάριζαν το μαλλί, έπειτα το ετόξευαν με μεγάλο τοξάρι της Πόλης. Το καθαρό μαλλί το πουλούσαν για κλωστή υφασμάτων και το κατώτερο το χρησιμοποιούσαν για τη βιοτεχνία κατσάδων και κιλιμιών. Οι κατσάδες εχρησιμοποιούνταν για σκηνές των ποιμένων, για στρώση και για ένα είδος ωμοφόρι των βοσκών, τα «καπαλάκια».

Ανηφορίζαμε. Είχαμε ως τις συνοικίες μας ανήφορο μιας ώρας. Τα ψώνια φορτώνονταν σε μικρό ζώο κ’ εμείς ακολουθούσαμε πεζή. Δεξιά κι αριστερά της Δέβυς (αμαξιτού) και στην πλαγιά του χωριού, τα σιταροχώραφα πρασίνιζαν και ελαφρό ανοιξιάτικο αεράκι, έκανε τα βαθυπράσινα στάρια να κυματίζουν θελκτικά. Μικρό δασάκι, πάνω απ’ το Κανλί – πελίτ, από τσιγκοστρίδ’ και δρυδά, με το πράσινο φύλλωμα, μας έδινε την αντίθεση της χλωμάδας που είχε το δασάκι το Σεπτέμβριο.

Στο τέρμα του δασυλλίου η εκκλησία του Αγ. Ιωάννου και ο μικρός συνοικισμός Αμπέλια, σε μικρή ισιάδα, παράρτημα της ενορίας Κοντού, απ’ τις τέσσερες ενορίες του Καπί – κιοϊ.

Εκεί γινόταν η πρώτη περιποίηση σ’ όλη την παρέα, στο πατρικό σπίτι της μάννας μου. Μεγάλη εβδομάδα. Καρύδια, ξεροί χουρμάδες, μικροί, αλλά νοστιμότατοι. Αγριοφοινικιές δεν υπήρχαν στην περιφέρεια Ματσούκας, παραδόξως όμως εφυτρώνανε σαν πλατάνια στη ρεματιά του συνοικισμού.

Από το συνοικισμό Αμπέλια ανηφορίζαμε καθένας για την ενορία του κ’ εγώ, με το Γιάννη Κουσίδη, το Γιάννη Μωϋσιάδη και το μικρότερό μου Δημοσθένη Κουσίδη, για την ενορία Κοντού. Σποραδικά έλατα έδειχναν ότι άλλοτε το τοπίο με τ’ όνομα Κυνέγια ήτανε δασωμένο. Είχε άφθονο κυνήγι, λαγούς και αγριόκοττες. Είχε ακόμα ερείπια προχριστιανικού οικισμού.

Το πρώτο σπίτι της ενορίας Κοντού, της γενέτειράς μου, ήτανε της Τσεμιλάβας. Ήταν ερειπωμένο, γιατί δεν απόμεινε κανείς κληρονόμος. Τα άφθονα καρποφόρα δέντρα, συκιές, καρυδιές, απιδιές, μηλιές, κερασιές, αειθαλείς ροδαφινιές, δαμασκηνιές κλπ., έδειχναν ότι η Τσεμιλάβα, που μόλις θυμόμουνα, ήταν από τις ευκατάστατες οικογένειες των κρυφών χριστιανών. Της έμεινε το τουρκικό παρώνυμο Τσεμιλάβα, ενώ το χριστιανικό όνομα ήταν Δεσποινή.

Ψηλοί δεξιά βράχοι κι αριστερά χαμηλότεροι, με θάμνους αγριοτριανταφυλλιάς και βάτων, έκαναν τη διάβαση με τις πέτρινες σκάλες σκοτεινή. Η ερήμωση του σπιτιού, τα πολλά δέντρα, οι βράχοι με τους θάμνους, έκαναν το σκοτάδι τη νύχτα πυκνότερο και το πέρασμα αργά προξενούσε άθελα κάποιο φόβο και ρίγος.

– Μάισσες, μάισσες βγαίνουν εκεί! έλεγε η δεισιδαιμονία του λαού και γυναίκες και παιδιά δίσταζαν να περάσουν νύχτα το στενό της Τσεμιλάβας, την κυρία είσοδο του χωριού.

– Ναι, ναι, είδαμε με τα μάτια μας τη νύχτα ν’ ανάβουν οι μάισσες κεράκια! Ακούσαμε να παίζουν τους ζουρνάδες τους, να έχουν το γάμο τους! επέμεναν πολλοί από τους αγαθούς μας χωρικούς.

Μόνο ώριμοι άνδρες και γέροι, ψύχραιμα και άφοβα, στα βαθειά χαράματα, τραβούσαν για τις αγροτικές δουλειές τους ή, αργά το βράδυ, επέστρεφαν με το αργό εκείνο βήμα του ικανοποιημένου ξωμάχου από τον κάματο της ημέρας.

Τα πρώτα σπίτια μετά της Τσεμιλάβας ήταν της Μυτικανίνας, που είχε το παρωνύμι απ’ το σύζυγό της το Μυτικάνο ή Πεπιάσογλου, κι αμέσως κατόπι το σπίτι του Κωνσταντίνου Εμιρζόγλου. Και οι δυό οικογένειες από κρυφούς χριστιανούς, είχαν ακόμα τουρκικά επίθετα.

Τα μικρά χωριατόπουλα, που φορούσαν βράκες (ποτούρια), μόλις μας αντίκρυζαν, εφώναζαν:
– Ο σχιστόκωλον, ο σχιστόκωλον έρθεν! – γιατί φορούσαμε στενά παντελόνια– και χάνονταν στους φράχτες και στα δέντρα.

Τα βράχια που υψώνονταν πάνω από το σπίτι της Τσεμιλάβας εσχημάτιζαν προς το χωριό πλατεία με πυκνή πρασινάδα, με άφθονες ανθεμίδες (χαμομήλια) την άνοιξη, με τις οποίες παίζαμε τους «μύλους» στο νερό του αυλακιού. Εκεί ήταν και τα λατομεία του χωριού, με πλακωτά στρώματα γρανίτου. Γι’ αυτό και την πλατεία την έλεγαν Πλακία.

Εκεί γινόταν πρόχειρη στάση των ζώων για λίγη βοσκή και ιδίως πότισμα στη μεγάλη πελεκητή γούρνα (το γουρνίν), που τη διασταύρωνε ξύλινη κρήνη (το κρενίν). Το χειμώνα τα Πλακία, επειδή είχαν νοτιοδυτική θέση, ήταν άριστο ηλιοστάσι (ηλιόπορον μέρος). Οι γέροι έκλωθαν τα στουπία, οι γριές τη ρόκα, οι νεώτερες την καρμενέτσα και τα παιδιά είχαν το χιονοπόλεμο ή εσκάρωναν τη χιονάτη φιγούρα του άη – Βασίλη.

Η ενορία Κοντού είχε τραπεζοειδές σχήμα. Προχωρώντας στον κάτω μαχαλά, αριστερά ήταν τ’ αλώνια και τ’ αχερώνα κι αμέσως κατόπι τα σπίτια της Κατίνας, τα δύο των Σοφάντων, του Βασίλη και των Κουσάντων. Δεξιά τα δύο σπίτια των Γιαννακάντων, που ήταν πνιγμένα στις αειθαλείς ροδαφινιές, κι ακριβώς απέναντι το πατρογονικό μου σπίτι των Λαζαράντων. Εχτίστηκε στα 1828 με το ρυθμό των σπιτιών της Ματσούκας, για τα οποία θα μιλήσουμε άλλοτε.

Μεγάλη δίφυλλη εξώπορτα άνοιγε στο πλακόστρωτο της αυλής του σπιτιού μας. Δεξιά και ψηλότερα το ξεραντέφ’, μια ροδαφινιά, μια απιδιά, υψηλή φτελιά με κλήμα και μερικοί θάμνοι λεπτοκαρυάς. Αριστερά υπήρχε φράχτης που χώριζε το «κεπίν» και μικρό χωράφι για καλαμπόκια φρέσκα, κολοκύθες, πατάτες κλπ. Γηραλέα μηλιά, τ’ αφεντόμηλον, στη μέση της αυλής.

Στην άλλη, τη βορειανατολική πλευρά, πολλά καρποφόρα δέντρα και προπάντων βαθύσκιες ροδαφινιές έκαναν την τοποθεσία ευχάριστη χειμώνα – καλοκαίρι.

Ο νεφφές (καπνοδόχος) εκάπνιζε κ’ έδειχνε πως ο χωνόν έκαιε μεγάλα δαυλία και το μεγάλο κουρί (κούτσουρο) εκρατούσε άσβεστη τη φωτιά.

Την πρώτη προϋπάντηση είχα απ’ τον Αράπη, το μαύρο μας σκυλί, που ορμούσε στην αγκαλιά μου.

Στο γαύγισμα του Αράπη, άνοιγε η πόρτα. Συνήθως αντίκρυζα τα μικρότερα αδέλφια μου και τον παππού μου, να επισκευάζει γεωργικά εργαλεία.
– Ύειαν κ’ ευλογίαν! λένε συγγενείς και φίλοι, όταν μπαίνουνε σε σπίτι.
– Καλώς το παιδίν έμουν! έλεγαν με μια φωνή όλοι οι σπιτικοί.

Αγκαλιάσματα, φιλιά, χαρά. Η μάννα μου Ανθή, λεπτή και στοργική γυναίκα, που εγηροκόμησε δυό πάππους και δυό καλομάννες, μ’ άρπαζε στην αγκαλιά της.

Σε λίγο άνοιγε το καλάθι, για να προσφερθούν ζαχαρωτά στα προσερχόμενα να χαιρετίσουν το μαθητή του Φροντιστηρίου συγγενικά και γειτονικά πρόσωπα.

Τη Μ. Πέμπτη γινόταν το αποδράνισμα (δρανί=άκρα, αποδρανίζω=καθαρίζω τις άκρες) και τρίψιμο των μπακιρικών. Η σπουδαιότερη όμως εργασία ήταν το ζύμωμα και το βάψιμο των αυγών με κιτρινόξυλο ή λιθρινόριζα. Θα ζύμωναν πίττες και τυρόπιττες από καθαρό σιτάρι (τα καθαρά), γιατί στη Ματσούκα συνηθισμένο ψωμί ήταν το καλαμποκίσιο και γι’ αυτό και το άσπρο ή πυτιρούχο ελέγονταν «καθαρόν ψωμίν».

– Το φουρνίν άπυρον έν’ και το ζυμάρ’ ενέβεν! έλεγε η μάννα μου και ανατάραζε με κοντάρι τα ξύλα του φούρνου.
– Το προζύμ’ δυνατόν εποίκαμε και το ζυμάρ’ εξεχείλιεν ασ’ σο ζύμωτρον! έλεγε η θεία Παρθένα.

Μια πίττα προοριζόταν για το γενικό τρισάγιο της εκκλησίας και μερικές ήτανε συνήθεια να στέλνονται σε συγγενικά σπίτια, καθώς και γάλα ή πρωτόγαλο, αν τους έλειπε.

Η Ανάσταση στην Ανατολή γίνεται στα βαθειά χαράματα.

– Οι πετεινοί ελάλεσαν! έλεγε βήχοντας από το κρεββάτι ο παππούς. Συδαύλα το χωνόν, φέρεν απάν’ τα δαυλία! επρόσθετε κ’ έπαιρνε την ταμπακέρα, να τυλίξει ένα τσιγάρο και, μουρμουρίζοντας, την ξανάβαζε στον κεμεραστάτεν, για να εκκλησιαστεί και κοινωνήσει νηστικός.

Οι καμπάνες εσήμαιναν με τον ιδιαίτερο ρυθμό που ήξερε ο Νικόλας του παπα – Γιάννη.

Θόρυβος και ανοιγοκλεισίματα σπιτιών. Τα χωριατόπουλα έβαζαν τα πλουμιστά τ’ ορτάρια, σαν εκείνα που φορούν τα βλαχόπουλα, οι άνδρες τις ζίπκες με την αρματωσιά τους και χρυσογαϊτανωτή κουκούλα, οι γέροι και οι γριές τις γούνες τους και οι νυφάδες το μεταξωτό ζωνάρι και την πολίτικη φοτάν και το κομάσ’ σπαρέλ (προστήθιο) και οι νεόνυφες επί πλέον τα επίχρυσα ή πραγματικά φλουριά στο μέτωπο.

Τα Χριστούγεννα και η Λαμπρή είναι οι μεγαλύτερες γιορτές της χριστιανωσύνης. Ο Θεός νήπιο. Η Παρθένος μητέρα. Το νήπιο και η μητέρα είναι πάντοτε οι συμπαθέστερες μορφές στον κόσμο. Μα η Ανάσταση είναι ο θρίαμβος της θείας δυνάμεως κατά του κακού.

Μόλις άρχιζε να χαράζει, γινόταν η έξοδος στο μεγάλο προαύλιο της εκκλησίας. Ο αείμνηστος παπα – Γιάννης, εφημέριος κι αυτός χρόνια στην Πόλη, μετά το καθορισμένο ευαγγέλιο, αναφωνούσε: – Δόξα τη αγία και ομοουσίω και ζωοποιώ και αδιαιρέτω Τριάδι…..

Ομοβροντία κροτίδων και όπλων, φουκέττες, αστράκια, παιδικά πιστολάκια με χάρτινες καψούλες εχαιρέτιζαν κατά τα έθιμα την Ανάσταση του Χριστού.

Σεβαστός δημογέροντας με την εικόνα της Αναστάσεως δίπλα στον παπά εδέχονταν τους αδελφικούς ασπασμούς:
– Χριστός ανέστη!
– Αληθινώς ανέστη!

Οι νεαροί όλοι έπρεπε να επισκεφτούμε τα συγγενικά σπίτια και να κάνουμε «Χριστός ανέστη», φιλώντας το χέρι των πρεσβυτέρων.

Τις μέρες της Διακαινησίμου περνούσαμε σε στοργικό περιβάλλον. Το κοντινό δάσος με τα πυκνότατα έλατα και τ’ άλλα δέντρα είχε τη ζωντάνια των κοτσυφιών και των αηδονιών και μόνο η μονότονη φωνή του κούκου ήταν κάπως θλιβερή:
– Κούκου, κούκου, κούκου!

Σα να έλεγε:
– Χαρείτε, άνθρωποι! Ζείτε με αναμνήσεις! Κούκου, κούκου! Όλα τ’ άλλα είναι του κάκου!..

Δημ. Χρ. Λαζαρίδης

• Πηγή: Δημήτριος Χρ. Λαζαρίδης, Ποντιακή Εστία (1951), τ.16. σ. 893-896.
• Στο κείμενο διατηρήθηκε η ορθογραφία του πρωτότυπου.