Στην νοτιανατολική είσοδο του Πολυκάστρου, του διοικητικού κέντρου του Δήμου Παιονίας στον νομό Κιλκίς, υπάρχει ένα κοιμητήρι όπου επικρατεί η συμμετρία και η τάξη. Το συντηρεί σε άριστη κατάσταση η Κοινοπολιτειακή Επιτροπή Στρατιωτικών Τάφων. Πρόκειται για το κοιμητήριο των Βρετανών στρατιωτών αλλά και στρατιωτών από τις χώρες της Βρετανικής Κοινοπολιτείας που έχασαν τη ζωή τους στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, 1915-1918 την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στην κοιλάδα του Αξιού ποταμού.
Στην είσοδο του κοιμητηρίου μια επιγραφή πληροφορεί τον επισκέπτη: «H γη όπου κείται το κοιμητήριο τούτο, φόρος ευγνωμοσύνης του ελληνικού λαού, εδόθη προς αιώνιαν ανάπαυσιν των κατά πόλεμον 1914-1918 ενδόξως πεσόντων μαχητών των συμμαχικών στρατών. Τιμή και Δόξα εις αυτούς».
Πινακίδα δίγλωσση με χάρτη της περιοχής και σημαντικές πληροφορίες, στο ίδιο σημείο, ενημερώνει τον επισκέπτη:
«ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1915-1918. Το Μέτωπο της Θεσσαλονίκης (Salonika Front) ανοίχθη το 1915 προς βοήθεια της Σερβίας κατά των Δυνάμεων του Άξωνος: Γερμανία, Αυστρο-Ουγγαρία, και Βουλγαρία. Η Βρεταννική Δύναμη Θεσσαλονίκης (British Salonica Force) αποτελούσε ένα στοιχείο του Συμμαχικού Στρατού, ο οποίος περιελάμβανε Έλληνας, Σέρβους, Μοντενέγρους (Μαυροβούνι), Γιουγκοσλάβους, Γάλλους, Ιταλούς και Ρώσσους.
»Μετά την απόβασιν τον Οκτώβριο του 1915, Συμμαχικαί Δυνάμεις επροχώρησαν κατά μήκος του κάμπου Βαρδάρη προς την Σερβία, αλλά τότε ηναγκάσθησαν να οπισθοχωρήσουν εις την Θεσσαλονίκη, η οποία διατηρήθη ως οχυρωμένο στρατόπεδο δι’ εν έτος. Μια συμμαχική επίθεσις κατά το δεύτερο εξάμηνο του έτους 1916, καθιέρωσεν μια γραμμή από το Μοναστήρι έως τον Κόλπο του Στρυμονικού, η Βρεταννική Δύναμις διατηρούσα το τμήμα ανατολικώς της Δοϊράνης. Αυτή παρέμεινε η Συμμαχική γραμμή έως την 15ην Σεπτεμβρίου 1918, όταν η αποφασιστική επίθεσις προς τον βορράν οδήγησε εις την παράδοσιν της Βουλγαρίας, ένα δεκαπενθήμερον αργότερα.
»Κατά τα τρία χρόνια της υπάρξεώς της, η Βρεταννική Δύναμις της Θεσσαλονίκης, υπέστη 10.000 απώλειες ψυχών, εκ των οποίων οι μισές οφείλοντο εις την μεγάλην επιδημίαν μαλάριας εις αυτήν την επιχείρησην».
Σε κοντινή απόσταση υπάρχει το γήπεδο της Αθλητικής Ένωσης Πολυκάστρου (ΑΕΠ). Το απόλυτα ησυχαστικό περιβάλλον διαταράσσεται αναπόφευκτα τις Κυριακές καθώς ακούγονται φωνές νεαρών που παρακολουθούν ποδόσφαιρο στο δημοτικό στάδιο και ενθαρρύνουν την ομάδα τους. Μια σκέψη μού πέρασε από το μυαλό καθώς περπατούσα ανάμεσα στους τάφους. Εάν μπορούσαν να αντιληφθούν οι κεκοιμημένοι στρατιώτες ότι τόσο κοντά τους παίζονται «ντέρμπι» ποδοσφαίρου από συνομήλικούς τους, σίγουρα θα ζήλευαν και θα νοσταλγούσαν τη ζωή που τόσο άδικα έχασαν πριν καν αρχίσει γι’ αυτούς!
Το κοιμητήριο δημιουργήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1916 για να χρησιμοποιηθεί από τους Βρετανικούς Σταθμούς Διαλογής Επειγόντων του Μετώπου Δοϊράνης. Αρχικά είχαν ταφεί περί τους 500 Βρετανούς στρατιώτες. Στα μετέπειτα χρόνια προστέθηκαν τα λείψανα διάσπαρτων κοιμητηρίων που οριοθετούνταν δυτικά της λίμνης Δοϊράνης έως και τη γειτονική στο Πολύκαστρο πόλη, την Αξιούπολη.
Συγκεκριμένα κατά τα έτη 1919-1920 μετά τον τερματισμό των εχθροπραξιών, το μέγεθος του κοιμητηρίου σχεδόν τριπλασιάστηκε αφού συμπεριλήφθηκαν σε αυτό 63 σοροί από τα κοιμητήρια του Χατζή Μπάρι Μα (χωριό Πέντε Βρύσες), 410 σοροί από το κοιμητήριο και από πρόχειρες ταφές σε βουνοπλαγιές δίπλα στα χαρακώματα της περιοχής Τσαουσίτσα (ανάμεσα στο χωριό Ποντοηράκλεια και στην τεχνητή λίμνη Αρτζάν) και 200 σοροί από την περιοχή Καλίνοβο (χωριό Σουλτογιανναίικα).
Σήμερα στο Κοινοπολιτειακό Στρατιωτικό Κοιμητήριο Πολυκάστρου αναπαύονται εν ειρήνη 1.421 άντρες. Οι 56 από αυτούς είναι «άγνωστοι στρατιώτες» αφού δεν έχουν αναγνωριστεί.
Ανάμεσα στο σύνολο των Βρετανών κεκοιμημένων στρατιωτών, χριστιανών, εβραίων και άδηλων όπως φαίνονται στις επιτύμβιες πλάκες, υπάρχουν και οι σοροί πέντε Ελλήνων στρατιωτών.
Τα Βρετανικά στρατιωτικά κοιμητήρια του Πολυκάστρου σχεδιάστηκαν από τον Βρετανό αρχιτέκτονα Σερ Ρόμπερτ Λόριμερ (Sir Robert Lorimer). Ακολουθούν το γνώριμο ορθογώνιο σχήμα των κοινοπολιτειακών κοιμητηρίων του Μακεδονικού Μετώπου με τη διαφορά ότι αντί για Βωμό Μνήμης στο υψηλότερο σημείο της πλαγιάς όπου βρίσκονται, δεσπόζει ένας Σταυρός επάνω σε έναν πέτρινο κώνο. Στη βάση του υπάρχει η επιγραφή: THEIR NAME LIVETH FOR EVERMORE, (Το όνομα αυτών ζει εις τον αιώνα).
Παρότι δεν ήταν όλοι οι πεσόντες χριστιανοί, συμπεριλήφθηκαν όχι μόνο λόγω της υπερίσχυσης του χριστιανικού στοιχείου ανάμεσα στους νεκρούς, αλλά και γιατί ο σταυρός ως σύμβολο είναι συνδεδεμένος με τη θυσία.
Οι Βρετανοί τιμούν τους νεκρούς τους και αυτό δεν φαίνεται μόνο από την κατάσταση των κοιμητηρίων στο Πολύκαστρο αλλά και στην καλαίσθητη και ενημερωμένη ιστοσελίδα της Commonwealth War Graves Commission Caring for the Fallen (https://www.cwgc.org).
Εκεί αναγράφονται λεπτομερώς τα ονόματα των πεσόντων, η σειρά και ο τομέας που βρίσκεται ο τάφος τους στο κοιμητήριο, η μονάδα που υπηρετούσαν, η ηλικία και η ημερομηνία θανάτου τους. Συγκίνηση προκαλούν τα μηνύματα που έγραψαν οι δικοί τους, οι σύζυγοι, οι γονείς και τα αδέλφια τους στην επιτύμβια πλάκα. Κάθε μήνυμα είναι μοναδικό και αντιπροσωπευτικό για κάθε έναν στρατιώτη.
Όπως πληροφορείται ο περιηγητής της ιστοσελίδας, σχεδιάζεται η προσθήκη της φωτογραφίας κάθε στρατιώτη, ώστε η μνήμη του να γίνει ακόμα πιο ζωντανή.
Ανάμεσα στους τάφους ξεχωρίζουν τα ονόματα των Ελλήνων πεσόντων (Γεώργιος Κανάκης, Χ. Κούδας, Αλέξανδρος Γιαννακόπουλος, κ.ά.) που υπηρετούσαν στον Ελληνικό Στρατό και πολλά ονόματα Ελληνοκυπρίων (Γρηγόριος Χατζηαντώνης, Χρήστος Λαζαρέτης, Θεμιστοκλής Ιωάννου κ.ά.) που οι Βρετανοί τους κατατάσσουν στον κατάλογο σαν στρατιώτες του Ηνωμένου Βασιλείου (λόγω της κατοχής της Κύπρου από τους Άγγλους).
Ενδιαφέρον έχει πως όλοι οι Κύπριοι πεσόντες στο Μακεδονικό Μέτωπο του Α΄ΠΠ ήταν στρατιώτες του λεγόμενου Μακεδονικού Μεταγωγικού Σώματος που εκείνη την εποχή εξυπηρετούνταν με… μουλάρια, για αυτό και η μονάδα τους λεγόταν Μακεδονικό Σώμα Ημιόνων (Macedonian Mule Corps). Η εν λόγω μονάδα ιδρύθηκε το 1916 και διαλύθηκε τον Μάρτιο του 1919.
Αποστολή της ήταν η παροχή κρίσιμου υλικοτεχνικού υλικού και η υποστήριξη των συμμαχικών δυνάμεων στο Μακεδονικό Μέτωπο. Κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου 12.288 Ελληνοκύπριοι υπηρέτησαν στο Μακεδονικό Σώμα Ημιόνων και πολλοί από αυτούς παρασημοφορήθηκαν!
Αν ο δρόμος σας περνάει από το Πολύκαστρο, επισκεφτείτε το Βρετανικό Κοιμητήριο. Θα βρεθείτε προ εκπλήξεως βλέποντας τη φροντίδα των Βρετανών στους πεσόντες στρατιώτες και θα σας δοθεί η ευκαιρία μέσα στο ησυχαστικό περιβάλλον να φιλοσοφήσετε για τον θρίαμβο της ζωής και τα δεινά του πολέμου.
Η ανθρωπότητα δυστυχώς δεν έχει πάρει το μάθημά της μέχρι την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές.
