Πριν συνδεθεί με τα Σεπτεμβριανά. Πριν γίνει πρωθυπουργός της Τουρκίας. Πριν υπογράψει τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου και πριν οδηγηθεί στην αγχόνη μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1960, στα 20 του ο Αντνάν Μεντερές συνέδεσε το όνομά του σε μία από τις πιο αιματηρές σελίδες του μικρασιατικού ελληνισμού: τη σφαγή των Προσκόπων του Αϊδινίου, τον Ιούνιο του 1919.
Η ιστορία του Μεντερές, του πολιτικού που μετά το 1990 αποκαταστάθηκε επισήμως στην Τουρκία και του οποίου, έχει και αυτή την πλευρά: τη σκοτεινή του εμπλοκή στα γεγονότα του Αϊδινίου, τότε που ο ελληνικός πληθυσμός της πόλης βρέθηκε στο έλεος των τσετών.
Το Αϊδίνι, πρωτεύουσα της ομώνυμης επαρχίας της Μικράς Ασίας, είχε περίπου 35.000 κατοίκους, από τους οποίους οι 8.000 ήταν Έλληνες. Από τον Μάιο του 1919 βρισκόταν υπό ελληνικό έλεγχο, στο πλαίσιο της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Όμως η κατάσταση παρέμενε εύθραυστη. Πολλοί Τούρκοι της περιοχής δεν είχαν αφοπλιστεί, ενώ γύρω από την πόλη δρούσαν ένοπλες ομάδες ατάκτων.
Στις 17 Ιουνίου 1919, μετά την επίθεση των τσετών και ενώ οι ελληνικές δυνάμεις βρίσκονταν σε δύσκολη θέση, ο συνταγματάρχης Σχοινάς διέταξε την υποχώρηση του στρατού. Η απόφασή του άφησε το Αϊδίνι απροστάτευτο. Αργότερα πέρασε από στρατοδικείο, καθαιρέθηκε και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη.
Για τον ελληνικό πληθυσμό όμως, η απόφαση εκείνη είχε ήδη κοστίσει ανεπανόρθωτα. Η σφαγή κράτησε δύο ημέρες. Όταν οι ελληνικές δυνάμεις ανακατέλαβαν την πόλη, βρέθηκαν μπροστά σε εικόνες φρίκης: δρόμοι γεμάτοι πτώματα, σπίτια καμένα, άνθρωποι σφαγμένοι, γυναικόπαιδα κακοποιημένα, συνοικίες λεηλατημένες και παραδομένες στις φλόγες.
Ανάμεσα στα θύματα ήταν και οι Πρόσκοποι του Αϊδινίου.
Μετά την αποβίβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη, οι Πρόσκοποι της Ιωνίας είχαν προσφέρει πολύτιμες υπηρεσίες ως αγγελιαφόροι, οδηγοί, σύνδεσμοι, διερμηνείς, γραφείς και τραυματιοφορείς. Στο Αϊδίνι λειτουργούσαν δύο προσκοπικές ομάδες. Δεν ήταν πολυάριθμες, όμως στα γεγονότα του Ιουνίου βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή.
Όταν άρχισε η επίθεση και δόθηκε η εντολή υποχώρησης, οι μεγαλύτεροι πήραν τα όπλα και πολέμησαν στο πλευρό των στρατιωτών που είχαν απομείνει. Οι μικρότεροι μετέφεραν πυρομαχικά, φρόντιζαν τραυματίες και μετέδιδαν μηνύματα. Όσοι δεν σκοτώθηκαν στις συγκρούσεις έπεσαν στα χέρια των τσετών.
Εκεί εμφανίζεται, σύμφωνα με τις ελληνικές μαρτυρίες και τη σχετική βιβλιογραφία, το όνομα του Αντνάν Μεντερές· φέρεται να ήταν ανάμεσα στους επικεφαλής των ομάδων που οδήγησαν τους αιχμαλώτους Προσκόπους στον τόπο του μαρτυρίου τους, στις όχθες του Εύδωνα, παραπόταμου του Μαιάνδρου. Ο Γιάννης Καψής τού αποδίδει μεγάλο μέρος της ευθύνης, χαρακτηρίζοντάς τον μάλιστα «θηλυπρεπή».
Οι περιγραφές για όσα ακολούθησαν είναι από τις πιο σκληρές. Ο τοπικός έφορος Νίκος Αυγερίδης βασανίστηκε και κατακρεουργήθηκε. Ο Φιλοκτήτης Αργυράκης γδάρθηκε. Ο 19χρονος Μίνωας Βεϊνόγλου αποκεφαλίστηκε. Οι υπόλοιποι 28 Πρόσκοποι* λογχίστηκαν ή κατακρεουργήθηκαν, ενώ πολλά από τα σώματά τους ρίχτηκαν στο ποτάμι.
Η θυσία τους πέρασε στη συλλογική μνήμη του Προσκοπισμού και του μικρασιατικού ελληνισμού ως ένα από τα πιο τραγικά επεισόδια του 1919.
Την κλίμακα της καταστροφής στο Αϊδίνι αποτύπωσε λίγες ημέρες αργότερα ο υποστράτηγος Κωνσταντίνος Νίδερ, αρχηγός του Στρατού Κατοχής Μικράς Ασίας, ο οποίος βρέθηκε στην πόλη στις 23-24 Ιουνίου. Στην έκθεσή του έκανε λόγο για περίπου 1.000 σφαγιασμένους Έλληνες, για σχεδόν 4.500 γυμνούς και άστεγους, καθώς και για εκατοντάδες γυναικόπαιδα που μεταφέρθηκαν στο εσωτερικό.
Η περιγραφή του είναι αποκαλυπτική: μετά την αποχώρηση του ελληνικού στρατού, «στίφη ανταρτών μετά τακτικού τουρκικού Στρατού» εισέβαλαν στην πόλη και επιδόθηκαν, με τη συμμετοχή και του τοπικού οθωμανικού πληθυσμού, σε «λεηλασίας, ληστείας, ατιμώσεις, σφαγάς, πυρπολήσεις».
Η ελληνική και η αρμενική συνοικία του Αϊδινίου λεηλατήθηκαν και παραδόθηκαν στις φλόγες. Χριστιανικά καταστήματα καταστράφηκαν, η αγορά αποτεφρώθηκε, ενώ ελληνικά εργοστάσια λεηλατήθηκαν ή κάηκαν. Στο μοναστήρι των Αδελφών του Ελέους είχαν αρχικά καταφύγει περίπου 4.000 κάτοικοι, όμως ούτε εκεί βρήκαν ασφάλεια.
Ο Κωνσταντίνος Νίδερ περιγράφει ότι όσοι εγκλείστηκαν στο Διοικητήριο και στις φυλακές έμειναν επί 36 ώρες χωρίς ψωμί και νερό, ενώ ομάδες επιδρομέων έπαιρναν κατά διαστήματα άνδρες –κατά προτίμηση προκρίτους– και τους οδηγούσαν έξω, όπου τους σκότωναν. Οι πυροβολισμοί, σημείωνε, έκαναν τους εγκλείστους να καταλαβαίνουν με τρόμο την τύχη όσων είχαν απαχθεί.
Σύμφωνα με την ίδια έκθεση, οι δράστες, λίγο πριν εγκαταλείψουν την πόλη, ανάγκασαν όσους ομογενείς είχαν απομείνει να υπογράψουν ευχαριστήριο έγγραφο, με το οποίο δήθεν εξέφραζαν αρνητική γνώμη για τον ελληνικό στρατό και θετική για τους διώκτες τους. Μισή ώρα αργότερα, αρκετοί από αυτούς που υπέγραψαν σφαγιάστηκαν.
Για τον νεαρό τότε Αντνάν Μεντερές, το Αϊδίνι δεν υπήρξε το τέλος αλλά η αρχή μιας πορείας που θα τον έφερνε στο κέντρο της τουρκικής πολιτικής ζωής.
Γεννημένος το 1899 στο Κοτσαρλί του Αϊδινίου, σε οικογένεια γαιοκτημόνων κριμαϊκής-ταταρικής καταγωγής, φοίτησε στο Αμερικανικό Κολέγιο της Σμύρνης και στη συνέχεια σπούδασε Νομικά στην Άγκυρα. Μετά την επικράτηση του κεμαλικού καθεστώτος εντάχθηκε στην πολιτική ζωή της Τουρκίας. Το 1931 εξελέγη βουλευτής Αϊδινίου με το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα.
Το 1946 ήταν από τους ιδρυτές του Δημοκρατικού Κόμματος και το 1950, στις πρώτες πραγματικά ελεύθερες εκλογές της Τουρκίας, έγινε πρωθυπουργός. Η δεκαετία του στην εξουσία σημαδεύτηκε από τον δυτικό προσανατολισμό της χώρας, την ένταξη της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ μαζί με την Ελλάδα το 1952, αλλά και από την όξυνση του Κυπριακού και τη βίαιη επίθεση κατά του ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης.
Τα Σεπτεμβριανά του 1955, αποτέλεσαν τη δεύτερη μεγάλη στιγμή στην οποία το όνομα του Μεντερές συνδέθηκε ξανά με τον ελληνισμό μέσα από τη βία. Με αφορμή την έκρηξη βόμβας στο τουρκικό προξενείο της Θεσσαλονίκης, οργανωμένοι όχλοι εξαπέλυσαν πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Πόλης. Εκκλησίες, σπίτια, καταστήματα, σχολεία και κοιμητήρια λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν. Η ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης δεν θα επανερχόταν ποτέ.
Το 1959 ως πρωθυπουργός της Τουρκίας υπέγραψε τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, που διαμόρφωσαν το καθεστώς της Κυπριακής Δημοκρατίας και έδωσαν στην Τουρκία ρόλο εγγυήτριας δύναμης. Λίγο πριν από την υπογραφή τους, γλίτωσε σχεδόν αλώβητος από αεροπορικό δυστύχημα κοντά στο Λονδίνο.
Η πολιτική του διαδρομή τερματίστηκε βίαια. Στις 27 Μαΐου 1960 στρατιωτικό πραξικόπημα ανέτρεψε την κυβέρνησή του. Ο Αντνάν Μεντερές συνελήφθη, δικάστηκε στο νησί Γιασιάντα και καταδικάστηκε σε θάνατο – απαγχονίστηκε στις 17 Σεπτεμβρίου 1961. Ανάμεσα στις κατηγορίες ήταν και η ευθύνη για το πογκρόμ της Κωνσταντινούπολης.
Σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, το 1990, το τουρκικό κοινοβούλιο τον αποκατέστησε μεταθανάτια. Η μνήμη του εντάχθηκε στο επίσημο αφήγημα της τουρκικής πολιτικής ιστορίας – το όνομά του έχει δοθεί σε πανεπιστήμιο, αεροδρόμιο, δρόμους και πλατείες. Όμως για τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας και της Κωνσταντινούπολης, το όνομά του παραμένει συνδεδεμένο με δύο διαφορετικές αλλά αιματηρές σελίδες: το Αϊδίνι του 1919 και την Πόλη του 1955.
Από τη σφαγή των Προσκόπων έως τα Σεπτεμβριανά, η διαδρομή του Τούρκου πολιτικού φωτίζει μια σκοτεινή συνέχεια στην ιστορία των ελληνοτουρκικών σχέσεων: τη μετάβαση από τη βία των τσετών στη βία του οργανωμένου κράτους.
