Για τους Έλληνες της καταρρέουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που ζούσαν στον Ανατολικό Πόντο και στην Υπερκαυκασία –κυρίως στις περιοχές Καρς και Αρνταχάν– ο Μάρτιος του 1918 δεν ήταν απλώς μια ημερομηνία διπλωματικής ιστορίας. Ήταν το τέλος ενός κόσμου.
Τότε παραδόθηκαν τα εδάφη τους από την μπολσεβικική Ρωσία πίσω στους Τούρκους, με τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ που συνομολογήθηκε στην ομώνυμη πόλη της Λευκορωσίας, μεταξύ της Σοβιετικής Ρωσίας και των Κεντρικών Δυνάμεων (Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Βουλγαρία).
Αυτό το γεγονός έμελλε να προκαλέσει αλυσιδωτές τραγωδίες για τους χριστιανικούς πληθυσμούς της περιοχής, και ιδίως για τον ελληνισμό.
Για περίπου σαράντα χρόνια πριν από αυτό το σημείο καμπής, οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Υπερκαυκασίας –Αρμένιοι, Έλληνες και Ασσύριοι– είχαν ζήσει υπό τη ρωσική κυριαρχία, απολαμβάνοντας σχετική ασφάλεια και αυτοδιοικητικές δυνατότητες. Από τον Απρίλιο του 1916 μάλιστα, όταν ο ρωσικός στρατός κατέλαβε τον Ανατολικό Πόντο, ακόμη και το βιλαέτι της Τραπεζούντας είχε περάσει υπό ρωσικό έλεγχο.
Στην πόλη εγκαθιδρύθηκε προσωρινή διοίκηση με επικεφαλής τον μητροπολίτη Χρύσανθο, μια εξέλιξη που δημιούργησε ελπίδες ότι η περιοχή θα μπορούσε να αποτελέσει πυρήνα ελληνικής αυτοδιοίκησης.
Αυτές οι ελπίδες κατέρρευσαν μέσα σε λίγους μήνες.
Η επανάσταση που άλλαξε τα πάντα
Η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 ανέτρεψε το καθεστώς στη Ρωσία και έφερε τους μπολσεβίκους στην εξουσία. Η νέα ηγεσία, με επικεφαλής τον Λένιν, είχε μία βασική προτεραιότητα: να βγάλει τη χώρα από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο πάση θυσία – νωρίτερα την είχε ήδη βγάλει από την Αντάντ. Ο ρωσικός στρατός είχε αποσυντεθεί, οι λιποταξίες ήταν μαζικές και η κοινωνία βυθιζόταν στο χάος.
Στο εσωτερικό της επαναστατικής ηγεσίας υπήρχαν έντονες διαφωνίες για το τι έπρεπε να γίνει. Μια μερίδα, με βασικό εκπρόσωπο τον Μπουχάριν, ζητούσε συνέχιση του πολέμου και μετατροπή του σε επαναστατικό. Ο Τρότσκι πρότεινε τη θέση «ούτε ειρήνη ούτε πόλεμος», ενώ ο Λένιν υποστήριζε την άμεση ειρήνευση ακόμη και με δυσμενείς όρους. Τελικά επικράτησε η δική του γραμμή.
Η ανακωχή με τις Κεντρικές Δυνάμεις υπογράφηκε τον Δεκέμβριο του 1917 και μετά από δύσκολες διαπραγματεύσεις η συνθήκη ειρήνης υπογράφηκε στις 3 Μαρτίου 1918.
Με αυτήν η Ρωσία εγκατέλειπε τεράστιες εκτάσεις και πληθυσμούς. Ανάμεσα στις περιοχές που παραδόθηκαν ήταν και εκείνες όπου ζούσαν επί αιώνες ελληνικοί πληθυσμοί.
Η παράδοση του Πόντου και της Υπερκαυκασίας
Η συνθήκη προέβλεπε ότι τα εδάφη που είχε καταλάβει η Ρωσία από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878 –μεταξύ αυτών το Καρς, το Αρνταχάν και το Βατούμ– έπρεπε να επιστραφούν. Τα ρωσικά στρατεύματα όφειλαν να αποχωρήσουν άμεσα και η Ρωσία δεν θα παρενέβαινε πλέον στις υποθέσεις των περιοχών αυτών.
Για τους χριστιανικούς πληθυσμούς η εξέλιξη αυτή ισοδυναμούσε με καταδίκη. Η αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων άφησε τους κατοίκους εκτεθειμένους στην προέλαση του οθωμανικού στρατού και στις επιθέσεις ατάκτων.
Η Τραπεζούντα και ολόκληρος ο Ανατολικός Πόντος επέστρεψαν στον οθωμανικό έλεγχο, ενώ οι περιοχές του νότιου Καυκάσου πέρασαν ξανά στους Νεότουρκους.
Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, η απόφαση αυτή προκάλεσε πανικό. Οι κοινότητες που είχαν βασιστεί στη ρωσική προστασία βρέθηκαν ξαφνικά χωρίς άμυνα. Οι εξελίξεις υπήρξαν ραγδαίες: χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν χωριά και πόλεις μέσα σε λίγες ημέρες.
Η μεγάλη φυγή
Η έξοδος των Ελλήνων υπήρξε μαζική. Όπως γράφει ο αρχιμανδρίτης Πανάρετος Τοπαλίδης στο έργο του Ο Πόντος ανά τους αιώνας (1929), περίπου 85.000 Έλληνες από τις περιοχές του Ανατολικού Πόντου εγκατέλειψαν τα σπίτια τους το χειμώνα του 1918 και κατέφυγαν στη Ρωσία, ακολουθώντας τα υποχωρούντα ρωσικά στρατεύματα ή εκδιωκόμενοι από τους προελαύνοντες Τούρκους.
Ο ίδιος υπολογίζει ότι επιπλέον 60.000 Έλληνες της περιφέρειας του Καρς αναγκάστηκαν να φύγουν τον Μάρτιο του ίδιου έτους, εγκαταλείποντας περιουσίες και πατρογονικές εστίες.
Από αυτούς περίπου 40.000 κατευθύνθηκαν προς τον Βόρειο Καύκασο, το Κουμπάν και τα παράλια του Εύξεινου Πόντου, αναζητώντας προστασία στις ήδη εγκατεστημένες ελληνικές κοινότητες.
Οι διαδρομές της προσφυγιάς ήταν δραματικές. Πολλοί έφταναν στους σταθμούς εξαντλημένοι, χωρίς τρόφιμα ή ρούχα. Μαρτυρία της εποχής περιγράφει χιλιάδες ανθρώπους –γέροντες, γυναίκες και παιδιά– να κοιμούνται υπαίθρια, πεινασμένοι και άρρωστοι, περιμένοντας κάποιο μέσο μεταφοράς που θα τους απομάκρυνε από την εμπόλεμη ζώνη.
Αλληλεγγύη μέσα στην καταστροφή
Μέσα σε αυτή την τραγωδία ξεχώρισαν στιγμές ανθρωπιάς. Συγκλονιστική είναι η περιγραφή της Θεοδώρας Ιωαννίδου, βασισμένη σε μαρτυρίες που συγκέντρωσε στο βιβλίο της Όσοι δεν γέλασαν ποτέ.
Όπως σημειώνει, όταν πρόσφυγες από τον Ανατολικό Πόντο έφτασαν στην περιοχή του Καρς, οι Πόντιοι κάτοικοι άνοιξαν τα σπίτια τους για να τους φιλοξενήσουν.
«Συγκινητική ήταν και η υποδοχή των Ποντίων της περιοχής του Καρς, όταν χρειάστηκε να ανοίξουν τα σπίτια τους στους καταδιωκόμενους κατοίκους του Ανατολικού Πόντου το χειμώνα του 1918. Οι νοικοκυρές των χριστιανικών αυτών χωριών άνοιξαν τις πόρτες τους στους πρόσφυγες, προσφέροντας όχι μόνο φαγητό και στέγη, αλλά και μια μορφή ανθρώπινης ζεστασιάς που αντιστάθμιζε –όσο γινόταν– την αγριότητα της ιστορίας» έχει περιγράψει στο pontosnews.gr.
Τέτοιες πράξεις αλληλεγγύης επαναλαμβάνονταν σε πολλές περιοχές. Οι ελληνικές κοινότητες της νότιας Ρωσίας και των παραλίων του Εύξεινου Πόντου υποδέχθηκαν τους πρόσφυγες, δημιουργώντας ένα άτυπο δίκτυο στήριξης. Οι νεοφερμένοι πληθυσμοί δεν ήταν απλώς βάρος – όπως σημείωνε ο Τοπαλίδης, «οι εκ Πόντου νέοι ούτοι Ελληνικοί πληθυσμοί έδωκαν νέαν ζωήν και ώθησιν εις την εθνικήν, εκπαιδευτικήν και κοινωνικήν κίνησιν του εν Ρωσσία Ελληνισμού».
Η Τραπεζούντα χωρίς προστάτες
Ιδιαιτέρως δραματική υπήρξε η κατάσταση στην Τραπεζούντα. Κατά τη διάρκεια της ρωσικής κατοχής είχε δημιουργηθεί εκεί μια μορφή τοπικής ελληνικής διοίκησης, η οποία λειτουργούσε με τη συναίνεση των ρωσικών Αρχών. Η αποχώρηση των στρατευμάτων όμως άφησε την πόλη απροστάτευτη.
Για να αποφευχθεί αιματοχυσία, ο μητροπολίτης Χρύσανθος διαπραγματεύτηκε με τον Τούρκο διοικητή την αναίμακτη παράδοση της πόλης. Παρά τις προσπάθειες αυτές, πολλοί ένοπλοι Έλληνες εγκατέλειψαν την περιοχή και κατέφυγαν στη Ρωσία ή στα ορεινά, όπου εντάχθηκαν σε αντάρτικες ομάδες.
Στη Μαύρη Βίβλο διωγμών και μαρτυρίων του εν Τουρκία ελληνισμού (1914-1918), ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών γράφει:
«Ενώ δε ημείς ειργαζόμεθα με όλην την ειλικρίνειαν και την χαρακτηρίζουσαν τους Έλληνας ιπποτικότητα, ο δόλιος Αχμέτ βέης θεωρήσας εύθετον την στιγμήν προς έναρξιν της υπό του Νεοτουρκικού Κομιτάτου οργανωθείσης καταστροφής μετέβη εις Ρίζαιον, οπόθεν εξαπελύθη κατά του ελληνικού έθνους ο όλεθρος και η καταστροφή· και οι μέχρι χθες πίστιν και αφοσίωσιν μέχρι θανάτου ομνύοντες εις την Μητρόπολίν μου μουσουλμάνοι του βιλαετίου Τραπεζούντος, συνεννοηθέντες μετά των εκ του μετώπου προελαυνόντων τούρκων τσετέδων, ώρμησαν εις την ύπαιθρον χώραν από Ριζαίου μέχρι Πλατάνων, κατέστρεψαν και ηρήμωσαν όλα τα ελληνικά χωρία φονεύσαντες πολλούς, εν οις και δύο ιερείς της επαρχίας μου· η ακμαία και ανθηρά ελληνική κοινότης Ριζαίου κατεστράφη εν μια ημέρα και όλοι οι ομογενείς κάτοικοι ληστευθέντες, γυμνοί ηναγκάσθησαν όλοι να διαπεραιωθώσι διά λέμβων και ακατίων εις Ρωσσίαν».
Το Καρς και η μοιραία απόφαση
Στο Καρς η κατάσταση υπήρξε εξίσου δραματική. Εκεί υπήρχε ισχυρή στρατιωτική παρουσία Ελλήνων, οργανωμένη σε μονάδες που είχαν συγκροτηθεί στο πλαίσιο της ρωσικής διοίκησης. Όταν έγινε γνωστή η αποχώρηση των Ρώσων, ξέσπασε έντονη διαμάχη: κάποιοι πρότειναν να παραμείνει ο ελληνικός πληθυσμός και να οργανώσει άμυνα, ενώ άλλοι υποστήριζαν ότι έπρεπε να φύγουν άμεσα.
Οι στρατιωτικοί πίεζαν για αντίσταση, όμως οι ειδήσεις για τις τουρκικές ωμότητες στον Πόντο έκαμψαν το ηθικό.
Η αριθμητική υπεροχή του τουρκικού στρατού έκανε κάθε άμυνα μάταιη. Στην πόλη υπήρχαν μόλις περίπου 1.500 Έλληνες στρατιώτες, δύναμη ανεπαρκής για σοβαρή αντίσταση. Τελικά αποφασίστηκε η παράδοση και άρχισε η μαζική αναχώρηση του πληθυσμού τον Μάρτιο του 1918.
Διαδρομές προσφυγιάς
Οι πρόσφυγες από το Καρς και τις γύρω περιοχές μεταφέρονταν αρχικά με τρένα προς την Τιφλίδα. Από εκεί διασκορπίζονταν σε διάφορες κατευθύνσεις: άλλοι πήγαιναν στο Μπακού, άλλοι στο Κουμπάν μέσω Βλαδικαυκάς, ενώ πολλοί κατευθύνονταν προς το λιμάνι του Πότι για να συνεχίσουν με πλοία.
Οι περισσότεροι εγκαταστάθηκαν προσωρινά σε περιοχές όπως το Αικατερινοντάρ, η Σταυρούπολη, η Κριμαία, το Σοχούμι, το Νοβοροσίσκ και η Ανάπα. Όλοι πίστευαν ότι η παραμονή τους θα ήταν προσωρινή και ότι σύντομα θα επέστρεφαν στις πατρίδες τους. Η ιστορία όμως είχε άλλα σχέδια.
Η ελπίδα που κράτησε λίγο
Μετά τη λήξη του πολέμου και την προέλαση του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία το 1919, περίπου 100.000 Πόντιοι επέστρεψαν στις εστίες τους. Για λίγο φάνηκε ότι ο κύκλος της προσφυγιάς θα έκλεινε. Πολλοί όμως από αυτούς βρέθηκαν αργότερα αντιμέτωποι με διώξεις και βία από τους Κεμαλικούς.
Το 1923, με τη Συνθήκη της Λοζάνης και την ανταλλαγή πληθυσμών, όσοι Έλληνες είχαν απομείνει στον Πόντο αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν οριστικά τη γη τους. Η έξοδος του 1918 αποδείχθηκε έτσι η αρχή ενός τελικού ξεριζωμού.
