Ένα ποντιακό έθιμο που δεν χάθηκε στην Τουρκία: Καλαντάρ’ στο κέντρο της Τραπεζούντας

Ο ξεριζωμός των Ελλήνων του Πόντου άφησε πίσω του πληγές, αλλά και έθιμα που βρίσκονται τόσο βαθιά ώστε να συνεχίζουν να επιβιώνουν μέχρι σήμερα στον χώρο όπου άνθισαν. Ένα από αυτά είναι το Καλαντάρ’, η παλαιά ποντιακή Πρωτοχρονιά που γιορτάζεται τη νύχτα 13 προς 14 Ιανουαρίου, σύμφωνα με το παλαιό ημερολόγιο.

Ενώ για δεκαετίες η αναβίωση περιοριζόταν κυρίως στη Λιβερά της Ματσούκας, για μια ακόμα χρονιά το έθιμο μεταφέρθηκε στο κέντρο της Τραπεζούντας, σε μια εκδήλωση με εμφανώς θεσμικό χαρακτήρα, παρουσία του δημάρχου του Ορτάχισαρ Αχμέτ Καγιά, της συζύγου του και τοπικών φορέων.

Τη διοργάνωση υποστήριξαν το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Τραπεζούντας (TTSO), το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πληροφόρησης του TTSO, το Συμβούλιο Γυναικών Επιχειρηματιών του TOBB, ο Δήμος Ορτάχισαρ, ο Μητροπολιτικός Δήμος Τραπεζούντας και γυναικείοι σύλλογοι – μια συνεργασία που δείχνει ότι το έθιμο δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως τοπική ιδιαιτερότητα, αλλά ως πολιτιστικό κεφάλαιο της πόλης.

Άλλωστε η εκδήλωση υποστηρίχθηκε από την αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Τουρκία. Σύνθημα ήταν «Δεν ξεχνάμε τις παραδόσεις μας!».

Στην κεντρική πλατεία παρουσιάστηκαν δρώμενα με μεταμφιέσεις, αναπαραστάσεις, δίστιχα και στοιχεία που παραπέμπουν ευθέως σε Μωμόγερους, στην παραλλαγή με το τσαντάι^* (δισάκι) – χωρίς να λείπουν το θεατρικό παιχνίδι και η συμμετοχή όλων στο χορό. Με τη συνοδεία λύρας, οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες υποδέχθηκαν συμβολικά τον νέο χρόνο.

«Όταν ήμασταν παιδιά»

Ο δήμαρχος του Ορτάχισαρ Αχμέτ Καγιά, που μπήκε στο χορό μαζί με τη σύζυγό του, τόνισε τη σημασία της παράδοσης και αναφέρθηκε στις μνήμες της δικής του παιδικής ηλικίας: «Όταν ήμασταν παιδιά πηγαίναμε στα σπίτια, κάποιος έβαφε το πρόσωπό του, άλλοι φορούσαν χρωματιστά ρούχα. Χτυπούσαμε πόρτες κρατώντας το δισάκι. Ήταν όμορφες γιορτές που είχαν ξεχαστεί για χρόνια».

Σε άλλο σημείο, σημείωσε: «Το Καλαντάρ’ είναι παλιό έθιμο. Είναι πολιτιστική κληρονομιά και πρέπει να παραμείνει ζωντανό. Γι’ αυτό θα το γιορτάζουμε κάθε χρόνο με τη μορφή φεστιβάλ».

Σύμφωνα με τον ίδιο, στόχος είναι η αναβίωση να αποκτήσει πλέον μόνιμο φεστιβαλικό χαρακτήρα, με θεσμικές συνεργασίες, ώστε να μην εξαρτάται από την πρωτοβουλία μεμονωμένων χωριών.

---

* Στην ποντιακή παράδοση, το «το κρέμασμα του δισακιού» το κατέγραψε ο Γεώργιος Θ. Κανδηλάπτης (Κάνις), και αφορούσε παιδιά που πλησίαζαν το 18ο έτος της ηλικίας τους και δεν μπορούσαν να πούνε τα κάλαντα.

Χωρίζονταν σε ομάδες των 2-3 ατόμων, χωριστά τα αγόρια από τα κορίτσια, και επισκέπτονταν τα γειτονικά και συγγενικά σπίτια. Κλείδωναν την εξώπορτα και ανέβαιναν στη στέγη. Κατέβαζαν από το φεγγίτη ένα δισάκι –στο οποίο είτε κρεμούσαν είτε έβαζαν μέσα του ένα κυπροκούδουνο (χάλκινο κουδούνι για τα ζώα)– και το κουνούσαν.

Με το άκουσμα των ήχων, οι νοικοκύρηδες έτρεχαν να συλλάβουν τους επισκέπτες αλλά έβρισκαν την πόρτα κλειστή.

Επέστρεφαν στο εσωτερικό και ρωτούσαν ποιοι είναι, αλλά δεν λάμβαναν απάντηση. Τότε γέμιζαν το δισάκι με άχυρα, άχρηστα υποδήματα, σβουνιές, ακόμα και με μικρές πέτρες. Οι επισκέπτες ανέβαζαν το δισάκι και μόλις έβλεπαν το περιεχόμενο, το άδειαζαν μέσα στο σπίτι και κατέβαζαν ξανά το δισάκι. Το ίδιο γινόταν συνεχώς μέχρις ότου οι επισκέπτες βάλουν μέσα στο δισάκι ένα αντικείμενο που θα αναγνώριζαν οι ιδιοκτήτες της οικίας: μαντίλι, κλειδί, εικόνισμα κτλ. Τότε, η οικοδέσποινα γέμιζε το δισάκι με διάφορα καλούδια (καρύδια, απίδια, πορτοκάλια κ.ά.), και όταν ήταν συγγενείς, έβαζε και χρήματα.

Ενώ οι επισκέπτες ανέβαζαν το δισάκι, η οικοδέσποινα τους ευχόταν: «Να ζείτε, και του χρόνου, λελευίζω σας που τιμάτε τα παλαιά τα συνήθεια…».