Πέρασε ένας αιώνας από την ίδρυσή τους, πάνω στα συντρίμμια της Μικρασιατικής Καταστροφής, της Γενοκτονίας των Ελλήνων της καθ’ ημάς Ανατολής και της Ανταλλαγής. Πολλές προσφυγικές πόλεις το 2024 τιμούν τους πρώτους οικιστές, τους πρόσφυγες που κουβάλησαν το τραύμα και το πείσμα τους και ξεκίνησαν μια νέα ζωή.
Ένας από τους τόπους όπου πριν από 100 χρόνια οι ξεριζωμένοι βρήκαν νέα πατρίδα είναι τα Κασσιτερά Ροδόπης.
Ο οικισμός ήταν μουσουλμανικός, με την ονομασία Καλατζή-Δερέ. Κατοικήθηκε από πρόσφυγες που έφτασαν στην Ελλάδα από τη Νικόπολη του Πόντου (κυρίως από τα χωριά Κέιλικα και Λίτσασα). Την ερχόμενη Κυριακή 22 Δεκεμβρίου ο Σύλλογος Ποντίων Σαπών «Τα Κασσιτερά» διοργανώνει μια μεγάλη εκδήλωση με ομιλητή τον ιστορικό και συγγραφέα Νίκο Πετρίδη.
Πρόκειται για μια αναδρομή από τη Νικόπολη μέχρι τα Κασσιτερά· το ραντεβού είναι στις 6 το απόγευμα στο Διαπολιτισμικό Δημοτικό Σχολείο Σαπών, όπου θα λειτουργήσει και έκθεση κειμηλίων και φωτογραφιών.
Εάν κάτι χαρακτηρίζει τους Έλληνες που πήραν το δρόμο της προσφυγιάς είναι ότι πολλές φορές προτίμησαν να διασώσουν και να μεταφέρουν εικόνες και άλλα θρησκευτικά κειμήλια, αντί για προσωπικά και οικογενειακά αντικείμενα. Η περίπτωση των Νικοπολιτών όμως είναι ακόμα πιο θαυμαστή, καθώς έχουν να διηγηθούν τη σπάνια ιστορία μεταφοράς ενός ολόκληρου τέμπλου, αυτού που βρισκόταν στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στη Λίτσασα, η οποία είχε χτιστεί το 1875.
Πρώτος σταθμός ήταν η Κερασούντα. Από εκεί τον Ιούνιο του 1924 έγινε έρανος και μαζί με τις εικόνες φορτώθηκε στο πλοίο «Αρχιπέλαγος». Την περίοδο του Εμφυλίου οι κάτοικοι των Κασσιτερών μετακινήθηκαν στις Σάπες· τότε ελήφθη η απόφαση για την τοποθέτησή του στο ναό των πολιούχων Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης – αφαιρέθηκε ένα κομμάτι για να χωρέσει στην εκκλησία. Το υπόλοιπο διασώζεται σε άριστη κατάσταση.
Εκτός από το τέμπλο στο ναό υπάρχουν και εικόνες που επίσης μεταφέρθηκαν από τον Πόντο. «Πολύ λίγα χωριά αποφάσισαν να κάνουν κάτι παρόμοιο, και είναι πολύ σημαντικό πως μέσα στη φτώχεια τους αποφάσισαν να μεταφέρουν το τέμπλο, βάζοντας τα χρήματα για την μεταφορά του» έχει πει ο Στέλιος Κενανίδης, μέλος του Συλλόγου Ποντίων Σαπών «Τα Κασσιτερά».
