Παναγία Νικοποιός: Η «ξενιτεμένη» Κωνσταντινουπολίτισσα Παναγιά στον καθεδρικό ναό του Αγίου Μάρκου της «Γαληνοτάτης» Βενετίας

Τον Δεκαπενταύγουστο τιμούμε το πιο ιερό πρόσωπο που έχει γεννηθεί στην ανθρωπότητα, Εκείνη που διάλεξε ο Θεός για να υλοποιήσει το σχέδιο της Σωτηρίας μας. Ο άνθρωπος που έγινε δοχείο της χάριτος και γέννησε τον Χριστό, Τον έθρεψε με το γάλα Της, Τον κράτησε στην αγκαλιά Της.

Από τη μια ως την άλλη άκρη της Ελλάδας οι επιβλητικοί ναοί που είναι αφιερωμένοι σε Αυτήν, στα κέντρα των πολύβουων πόλεων μέχρι και τα ξωκκλήσια στα πιο μικρά μας νησάκια, ετοιμάζονται να γιορτάσουν την Κοίμηση της Παναγίας. Οι ιεροψάλτες και πάλι θα ψάλουν μαζί με τον λαό τα εγκώμια, οι ιερείς θα θυμιάσουν με το πιο ευώδες θυμίαμα, τα παιδιά θα πλαισιώσουν την εικόνα Της και θα αισθανθούν το χάδι Της.

Μέσα σε αυτό το κλίμα της χαρμολύπης θα ακουστούν οι καμπάνες απ’ τις εκκλησιές που θα χτυπήσουν για Εκείνην, από το Αιγαίο, το Βέρμιο, τα Ζαγοροχώρια, το Άγιον Όρος (μετά από 13 ημέρες).

Ο ήχος τους θα ταξιδέψει το Ιόνιο και θα πάει να βρει την «ξενιτεμένη» Παναγιά, την αρχόντισσα Κωνσταντινοπολίτισσα, Εκείνην που συνόδευε τους βυζαντινούς στον πόλεμο και τους χάριζε νίκες για την πιο μακραίωνη αυτοκρατορία που έχει γνωρίσει ποτέ η ανθρωπότητα.

Την εικόνα της Παναγίας που βαστάει στο κέντρο της αγκαλιάς της τον Χριστό, με την οποία έμπαιναν μέσα στη Βασιλεύουσα οι βασιλείς επιστρέφοντας από μάχες κατά των βαρβάρων, την Παναγία Νικοποιό.

Η εικόνα της Παναγίας Νικοποιού χρονολογείται από τον 10ο αι. Περιβάλλεται από χρυσό πλαίσιο κεκοσμημένο από ημιπολύτιμους λίθους και διακοσμημένο με μικρές επισμαλτωμένες παραστάσεις Αγίων.

Στην οριζόντια ζώνη στο πάνω μέρος της εικόνας, διακρίνουμε μια δέηση, μια παράσταση δηλαδή με την εικόνα του Χριστού η οποία έχει ένθεν και ένθεν Αυτού την Παναγία και τον Τίμιο Πρόδρομο. Στις κάθετες πλευρές και στην κάτω οριζόντια ζώνη, απεικονίζονται παραστάσεις των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, του Αγίου Βασιλείου, Αγίου Νικολάου και άλλων Αγίων.

Το πλαίσιο αξίζει να σημειωθεί πως είναι μεταγενέστερο, καθώς το αρχικό το οποίο περιείχε πολύτιμους λίθους, είχε αφαιρεθεί και εκτίθεται αφού βρέθηκε σε κακή κατάσταση σε μουσειακό χώρο του Αγίου Μάρκου.

Η εικόνα κλάπηκε κατά την Δ’ Σταυροφορία (1204) κατά την οποία δυτικοί σταυροφόροι, με την πρόφαση ότι κατευθύνονται στην Ιερουσαλήμ για να την απελευθερώσουν από τους βάρβαρους, κατέληξαν στην Κωνσταντινούπολη και επί 60 ολόκληρα χρόνια έκλεβαν όλον τον πλούτο της μεταφέροντάς τον στις χώρες τους.

Από τα κλοπιμαία (εικόνες, χρυσές και αργυρές λειψανοθήκες, επίχρυσα μπρούτζινα άλογα του ιππόδρομου μέχρι και ολόκληρα επίχρυσα τέμπλα) αυτού του ασκεριού κλεφτών και εγκληματιών που έμεινε στην ιστορία με τον εύσχημο τίτλο-χαρακτηρισμό  «σταυροφόροι» είναι γεμάτος ο ναός του Αγίου Μάρκου της Βενετίας, ενώ αντίστοιχα η Μαρκιανή βιβλιοθήκη είναι γεμάτη με τα πιο σημαντικά συγγράμματα και κώδικες των βιβλιοθηκών της Βασιλεύουσας.

Στην πραγματικότητα η πρώτη αυτή άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Δυτικούς με τις ευλογίες του Πάπα αποδυνάμωσε πλήρως την κραταιά πάλαι ποτέ αυτοκρατορία και προλείανε το δρόμο για την τελική Άλωση του 1453.

Ας επανέλθουμε όμως στην εικόνα της Παναγίας Νικοποιού. Στις 12 Απριλίου του 1204 Βενετοί και άλλοι σταυροφόροι πέτυχαν να αναρριχηθούν στα τείχη από τη θάλασσα και να εισβάλλουν μέσα στην Πόλη. Ο σφετεριστής του θρόνου, που κατάφερε να γίνει  για λίγο αυτοκράτορας, Αλέξιος Ε’ γνωστός και ως «Μούρτζουφλος» (επειδή είχε σμιχτά φρύδια), είχε διαφύγει αφήνοντας πίσω του μεταξύ άλλων την εικόνα της Νικοποιού η οποία αρπάχτηκε κι αυτή ως λεία από τους σταυροφόρους.

Σύμφωνα με την Χ. Μαλτέζου που επικαλείται πληροφορίες από πηγές όπως τον Γάλλο σταυροφόρο από την Πικαρδία Robert de Clari, όποιος είχε την εικόνα της Παναγίας Νικοποιού μαζί του στις μάχες ήταν αήττητος.

Έτσι λοιπόν οι σταυροφόροι πήραν την εικόνα, την ανέβασαν σε μια γαλέρα μαζί με το αυτοκρατορικό λάβαρο, το οποίο είχε και αυτό εγκαταλειφθεί από τους Βυζαντινούς και περιέφεραν αυτά τα δύο σύμβολα εξουσίας από την μια άκρη του τείχους στην άλλη ώστε να δουν οι Κωνσταντινουπολίτες πως η Αυτοκρατορία τους είχε γίνει πλέον κτήμα των Λατίνων. Η απόλυτη παρακμή! Όμως στο μέλλον η μοίρα τους επιφύλασσε να ζήσουν ακόμα μια μεγαλύτερη και ισοπεδωτική.

Η μεταφορά της εικόνας της Παναγίας Νικοποιού από τη Βασιλεύουσα στη Βενετία συμβόλιζε την μεταφορά της αίγλης, της δύναμης και της Θείας Προστασίας από το κέντρο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και λίκνο της Ρωμιοσύνης στο αναπτυσσόμενο κέντρο της παπικής εξουσίας. Η κίνηση αυτή είχε σαφείς πολιτικές και προπαγανδιστικές προεκτάσεις.

Με τα χρόνια η εικόνα της Νικοποιού έγινε το «παλλάδιο» της Βενετίας, η προστάτιδα δύναμη που φύλαγε την Γαληνοτάτη Δημοκρατία από εξωτερικούς κινδύνους και την πανώλη που ενέσκηψε στην όμορφη πόλη του ιταλικού Βορρά τον 14ο και 16ο αι.

Όσοι από εσάς βρεθείτε στη Βενετία μη χάσετε τον χρόνο σας ξοδεύοντας τα λεφτά σας στις υπερτιμημένες βαρκάδες με τις περίφημες γόνδολές της. Επισκεφτείτε τους ναούς της πόλης που «φιλοξενούν» ένα μεγάλο μέρος από την αίγλη του Βυζαντίου. Μπείτε στον Άγιο Μάρκο, κάπου εκεί κάτω από τον αριστερό τρούλο και τη βόρεια κεραία του σταυρού, εκεί περιμένει με υπομονή να ακούσει και πάλι ελληνικά η Κωνσταντινοπολίτισσα Παναγιά. Πιθανόν να τη δείτε περιτριγυρισμένη από φοιτητές της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ να της ψέλνουν χαμηλόφωνα –κατόπιν αυστηρών συστάσεων των υπαλλήλων του ναού–, το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ» όπως είχα την τύχη εγώ.

Καλό Δεκαπενταύγουστο, η Παναγιά να σκέπει τη Ρωμιοσύνη!

Αλεξία Ιωαννίδου