Κωνσταντίνος Ψάχος: Από την Κωνσταντινούπολη στην Αθήνα με όχημα το Παναρμόνιο

Πόσοι άνθρωποι έχουν καταφέρει να συνδέσουν το όνομά τους με ένα μουσικό όργανο που σχεδιάστηκε αποκλειστικά για να κάνει πραγματικότητα το όραμά τους; Αν ψάξουμε στην ιστορία της ελληνικής μουσικής είναι πιθανό να βρούμε μόνο έναν: τον Κωνσταντίνο Ψάχο. Σήμερα, το όνομά του ίσως θυμίζει απλώς έναν δρόμο στη Νέα Σμύρνη ή μια αναφορά σε εξειδικευμένα βιβλία.

Στην πραγματικότητα, όμως, υπήρξε ένας από τους πιο ανήσυχους και πρωτοπόρους λόγιους που γέννησε η Κωνσταντινούπολη στα τέλη του 19ου αιώνα.

Ξεκινώντας από το Μέγα Ρεύμα του Βοσπόρου, ο Ψάχος έδειξε από νωρίς ένα σπάνιο πείσμα – καταφέρνοντας να εισαχθεί στην Ιερατική Σχολή μετά από προσωπική συνάντηση με τον ίδιο τον Πατριάρχη.

Μελέτησε σπάνια χειρόγραφα στο Φανάρι και τελικά μετακόμισε στην Αθήνα, φέρνοντας μαζί του έναν μουσικό πλούτο που η ελεύθερη Ελλάδα δεν είχε ξαναδεί. Από τις μεγάλες ψαλτικές έδρες και τον γάμο του που τέλεσε ο μητροπολίτης Νεκτάριος (ο μετέπειτα Άγιος), μέχρι τη συνεργασία του με το ζεύγος Σικελιανού και τη δημιουργία του περίφημου «Παναρμονίου», η ζωή του ήταν μια διαρκής προσπάθεια να αποδειχθεί η επιστημονική αξία της βυζαντινής και της δημοτικής μας παράδοσης.

Ο Κωνσταντίνος Ψάχος ήταν ένας σπουδαίος δημιουργός που, αν και γνώρισε τη δόξα και την αναγνώριση, αφήνοντας παράλληλα πίσω του μια ανεκτίμητη κληρονομιά, έφυγε από τη ζωή παραγκωνισμένος από την πολιτεία.

Τα πρώτα χρόνια στην Κωνσταντινούπολη

Ο Κωνσταντίνος Ψάχος γεννήθηκε στο Μέγα Ρεύμα της Κωνσταντινούπολης στις 18 Μαΐου 1869 σύμφωνα με το Ιουλιανό Ημερολόγιο.^{1, 6} Η ακριβής χρονολογία της γέννησής του παρέμενε για δεκαετίες ένα μυστήριο για τους βιογράφους του, οι οποίοι την τοποθετούσαν μεταξύ των ετών 1864 και 1876, ωστόσο η διασταύρωση των στοιχείων, συμπεριλαμβανομένου του ισλαμικού ημερολογίου (6 Safar 1286), έφερε στο φως την αλήθεια.¹

Ήταν γιος της Εριφύλης Δημητρίου και του Αλέξανδρου Γεωργίου, ο οποίος καταγόταν από την Κεφαλονιά.¹

Στα πρώτα στάδια της ζωής του, ο Ψάχος χρησιμοποιούσε το όνομα «Κωνσταντίνος Αλεξάνδρου» (με το οποίο είχε καταγραφεί στα μητρώα των κατοίκων του Μεγάλου Ρεύματος) ή «Κωνσταντίνος Α. Ψαχίδης», προτού καθιερώσει οριστικά το όνομα με το οποίο έμεινε στην ιστορία.^{1, 6} Η κλίση του προς τα γράμματα και τη μουσική εκδηλώθηκε από την παιδική του ηλικία, παρά το γεγονός ότι η πρώτη του επαφή με το σχολείο έγινε με… περιπετειώδη τρόπο, καθώς ο μπακάλης της γειτονιάς τον μετέφερε σηκωτό στους ώμους του.⁶ Με την ενθάρρυνση του θείου του, Δημητρίου Παπαδόπουλου, ο νεαρός Κωνσταντίνος έδειξε γρήγορα το σπάνιο πείσμα του.⁶

Το 1881, αν και δεν είχε συμπληρώσει την απαιτούμενη ηλικία, κατάφερε να εισαχθεί ως υπεράριθμος στην Κεντρική Ιερατική Σχολή, αφού ζήτησε επίμονα να δει τον ίδιο τον Πατριάρχη Ιωακείμ Γ΄.^{3, 6} Εκεί ολοκλήρωσε την εγκύκλιο μόρφωσή του και μυήθηκε στην ψαλτική τέχνη από τον αρχιμανδρίτη Θεόδωρο Μαντζουρανή.⁶

Μια λαμπρή ιεροψαλτική και διδακτική πορεία

Η επαγγελματική του πορεία ξεκίνησε από τους σημαντικότερους ναούς της Κωνσταντινούπολης και της Μικράς Ασίας:

• 1887: Προσλαμβάνεται ως Α’ δομέστικος στον Ιερό Ναό του Σωτήρος Χριστού στον Γαλατά, δίπλα στον Γεώργιο Σαρανταεκκλησιώτη.^{3, 6}
• 1891: Μετακινείται στον εμβληματικό Ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Σταυροδρόμι (Παναγία του Πέρα).⁶
• 1892: Διορίζεται πρωτοψάλτης στον Άγιο Χαράλαμπο του Γραικικού Νοσοκομείου Σμύρνης, από όπου όμως αναγκάζεται να αποχωρήσει λόγω της επιδημίας χολέρας.^{3, 6}

Επιστρέφοντας στην Πόλη, πέρασε από τα αναλόγια στην περιοχή της Βλάγκας και του Βεβεκίου, για να καταλήξει το 1896 στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου, στο Μετόχι του Αγίου Τάφου στο Φανάρι⁶. Η θέση αυτή υπήρξε καθοριστική, καθώς του έδωσε την ανεκτίμητη ευκαιρία να μελετήσει το πλήθος των σπάνιων χειρογράφων της βιβλιοθήκης του Μετοχίου, θέτοντας τις βάσεις για το μετέπειτα επιστημονικό του έργο^{3, 6}.

Παράλληλα, επέδειξε πλούσιο διδακτικό έργο, διδάσκοντας βυζαντινή και ευρωπαϊκή μουσική, καθώς και ανώτερα Ελληνικά και Θρησκευτικά σε κορυφαία εκπαιδευτικά ιδρύματα της Πόλης.⁶ Το 1895 πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Μουσικού Εκκλησιαστικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως, υπηρετώντας τον με πάθος από τη θέση του ειδικού γραμματέα.^{3, 6}

Η ίδρυση του Ωδείου Εθνικής Μουσικής

Το 1903, ο μητροπολίτης Αθηνών Θεόκλητος και ο διευθυντής του Ωδείου Αθηνών Γεώργιος Νάζος αποφάσισαν να ιδρύσουν Σχολή Βυζαντινής και Εκκλησιαστικής Μουσικής.^{1, 3} Αναζητώντας τον κατάλληλο διευθυντή, απευθύνθηκαν στο Πατριάρχη Ιωακείμ Γ΄, ο οποίος υπέδειξε ανεπιφύλακτα τον Κωνσταντίνο Ψάχο.^{1, 6} Ο Ψάχος έφτασε στην Αθήνα τον Σεπτέμβριο του 1904, ξεκινώντας αμέσως τη λειτουργία της Σχολής.^{1, 6}

Στην ελληνική πρωτεύουσα οργάνωσε την προσωπική και επαγγελματική του ζωή.

Το 1905 παντρεύτηκε την Ευανθία Αμερικάνου από τη Σμύρνη, σε ένα μυστήριο που τέλεσε ο μητροπολίτης Πενταπόλεως Νεκτάριος Κεφαλάς – ο μετέπειτα Άγιος Νεκτάριος. ^{4, 5}

Μετά τον πρόωρο θάνατο της Ευανθίας το 1922, ο Ψάχος παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο την Αμαλία Αρμάου στους Δελφούς, το 1934.⁴

Η επιστημονική του καταξίωση επισφραγίστηκε το 1911, όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο τού απένειμε τον τίτλο του «Άρχοντος μουσικοδιδασκάλου και κληρικού της Πατριαρχικής Αυλής».¹ Ωστόσο, η ανήσυχη φύση του τον οδήγησε το 1919 σε ρήξη με τη διεύθυνση του Ωδείου Αθηνών.⁶ Μαζί με τον σπουδαίο Μικρασιάτη συνθέτη Μανόλη Καλομοίρη αποχώρησαν και ίδρυσαν το Ωδείο Εθνικής Μουσικής, μια προσπάθεια που δυστυχώς ανακόπηκε πρόωρα το 1922 λόγω μιας σειράς ατυχών γεγονότων, συμπεριλαμβανομένου ενός σοβαρού τραυματισμού του ίδιου και του θανάτου της πρώτης συζύγου του.⁶

Τα ιδιαίτερα ψευδώνυμα ενός ανήσυχου πνεύματος

Ένα από τα πιο συναρπαστικά και λιγότερο γνωστά στοιχεία της δράσης του Ψάχου ήταν η έντονη αρθρογραφία του. Στα κείμενα και τις μελέτες του σπάνια υπέγραφε ολογράφως. Συνήθως χρησιμοποιούσε τα αρχικά «Κ.Α. Ψάχος» ή «Κ.Α.Ψ.», όμως πολύ συχνά επέλεγε να κρύβεται πίσω από μια σειρά από ιδιαίτερα, σχεδόν αινιγματικά ψευδώνυμα που αντικατόπτριζαν τη διάθεση, το χιούμορ αλλά και την πικρία του για τα καλλιτεχνικά δρώμενα της εποχής:¹

• Είς Ορθόδοξος και Σιωνίτης Ιερεμίας, για τα αμιγώς εκκλησιαστικά ζητήματα.
• Μουσικός Τηλέφιλος και Τέρπανδρος, όταν σχολίαζε με πάθος τη μουσική τέχνη.
• Κωστάρας και Γέρων ερασιτέχνης, σε πιο οικεία ή αναπολητικά κείμενα.
• Πάροικος και Παράξενος, καταγράφοντας την αίσθηση του ξένου στην Αθήνα.
• Μαθηματικός, πριν ακόμα εντάξει τους αριθμούς στην οργανοποιία του.
• Υπόδουλος λυτρωθείς, ένα πολιτικό και συναισθηματικό ψευδώνυμο ενός ανθρώπου που γεννήθηκε στην οθωμανική Κωνσταντινούπολη και βρήκε την ελευθερία του στην Αθήνα.

Το Παναρμόνιο και το συγγραφικό έργο

Το όνομα του Κωνσταντίνου Ψάχου είναι συνδεδεμένο με μια μοναδική παγκόσμια καινοτομία: την εφεύρεση του Παναρμονίου². Πρόκειται για ένα πρωτοποριακό πληκτροφόρο μουσικό όργανο, το οποίο σχεδίασε σε συνεργασία με τον διακεκριμένο μαθηματικό Σταύρο Βραχάμη, με σκοπό την απόλυτα πιστή απόδοση των ιδιαίτερων ακουστικών διαστημάτων της βυζαντινής μουσικής.²

Η σπουδαία μαθήτριά του Εύα Πάλμερ-Σικελιανού ενθουσιάστηκε τόσο από την ιδέα, ώστε χρηματοδότησε η ίδια την κατασκευή του και διοργάνωσε εράνους.² Προς τιμήν της, το όργανο ονομάστηκε «Εύειον Παναρμόνιον».² Κατασκευάστηκαν συνολικά τρία όργανα στο εργοστάσιο Steinmeyer στη Γερμανία (1922–1924).² Σήμερα, τα δύο μικρότερα φυλάσσονται στην Εστία Νέας Σμύρνης και στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, ενώ το μεγάλο παρέμεινε στη Γερμανία λόγω νομικών και γραφειοκρατικών επιπλοκών.²

Πέρα από το Παναρμόνιο, ο Ψάχος άφησε πίσω του σπουδαίες συνθέσεις (όπως το «Άξιον εστί» σε εναρμόνιο ήχο και την «Αποστολική περικοπή»), καθώς και μουσική για αρχαίες τραγωδίες στο πλαίσιο των Δελφικών Εορτών του ζεύγους Σικελιανού.¹ Παράλληλα, υπήρξε πρωτοπόρος στην καταγραφή της ελληνικής δημοτικής μουσικής, χρησιμοποιώντας ταυτόχρονα το βυζαντινό και το ευρωπαϊκό σημειογραφικό σύστημα.¹

Τα κυριότερα συγγράμματά του

• Λειτουργικόν (1905)¹
• Ασίας Λύρα (1908) – Μια μνημειώδης ανάλυση των ανατολικών μακαμίων.¹
• Η Λειτουργία, τόμος Α΄ (1909) – Η πρώτη έντυπη έκδοση Λειτουργίας με συνηχητική γραμμή (ισοκράτημα).¹
• Λειτουργικοί Ύμνοι (1912).¹
• Η Παρασημαντική της Βυζαντινής Μουσικής (1917).¹
• Το Οκτάηχον σύστημα της βυζαντινής μουσικής, εκκλησιαστικής και δημώδους, και το της αρμονικής συνηχήσεως – Γράφτηκε το 1941, εκδόθηκε το 1978 με επιμέλεια του Γεωργίου Ι. Χατζηθεοδώρου.^1,7

Δεν τον σεβάστηκαν

Παρά την τεράστια προσφορά του, η ελληνική πολιτεία στάθηκε κατώτερη των περιστάσεων απέναντι στον κορυφαίο μουσικολόγο. Του αρνήθηκε μια αξιοπρεπή σύνταξη, και παρόλο που το 1932 ο τότε υπουργός Παιδείας Γεώργιος Παπανδρέου τον διόρισε «μουσικό επόπτη» των ναών, ο Ψάχος παρέμεινε στάσιμος στον ίδιο βαθμό για χρόνια.¹ Παρά τις επίμονες προσπάθειες του Μανόλη Καλομοίρη, δεν εκλέχθηκε ποτέ Ακαδημαϊκός ούτε διορίστηκε καθηγητής Πανεπιστημίου σε μια έδρα Εθνομουσικολογίας που τόσο δικαιωματικά του άξιζε.¹

Ο Κωνσταντίνος Ψάχος έφυγε από τη ζωή λησμονημένος στην Αθήνα, στις 9 Ιουλίου 1949.¹

Η δικαίωση ήρθε πολύ αργότερα, όταν το έργο του επανεκτιμήθηκε από τις νεότερες γενιές μουσικολόγων. Σήμερα, η οδός Κωνσταντίνου Ψάχου στη Νέα Σμύρνη θυμίζει στους περαστικούς το όνομα ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στο να διατηρήσει ζωντανή την ψυχή και τους ήχους της ελληνικής παράδοσης.¹

Πόπη Παπαγεωργίου

Πηγές
1 . Wikipedia: Λήμμα «Κωνσταντίνος Ψάχος».
2. Pontos News: Εστία Νέας Σμύρνης: Ένα μοναδικό μουσικό όργανο, το Παναρμόνιο του μουσικολόγου Κωνσταντίνου Ψάχου, στο Μουσείο Βυζαντινής Τέχνης.
3. Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού (ehw.gr): Λήμμα «Ψάχος Κωνσταντίνος».
4. SearchCulture.gr (Πανδέκτης): Ψηφιακό τεκμήριο Κωνσταντίνου Ψάχου.
5. SearchCulture.gr (ΕΛΙΑ): Αρχειακό υλικό για τον Κ. Ψάχο.
6. Megarevma.net: «Κωνσταντίνος Α. Ψάχος».
7. Γεώργιος Ι. Χατζηθεοδώρου (επιμ.): Εισαγωγή, σημειώσεις και ιστορική αποκατάσταση στην έκδοση του θεωρητικού έργο του Κ. Α. Ψάχου «Το οκτάηχον σύστημα της Βυζαντινής μουσικής, εκκλησιαστικής και δημώδους και το της αρμονικής συνηχήσεως» (Αθήνα, 1978).