Οι σεισμοί δεν ήταν κάτι το ασυνήθιστο ανά τους αιώνες στην Κωνσταντινούπολη, δεδομένου ότι τα εδάφη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας περιλάμβαναν περιοχές με έντονη σεισμική δραστηριότητα.
Μάλιστα, όπως αναφέρουν οι ιστορικές πηγές, σεισμοί σημειώνονταν ιδιαίτερα συχνά, σχεδόν κάθε χρόνο, και σύμφωνα με μια παλαιότερη έρευνα, σε μια μακρά περίοδο από το 500 π.Χ. έως το 1890, στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης είχαν καταγραφεί τουλάχιστον 548 σεισμοί άξιοι αναφοράς.
Σε ό,τι αφορά τη βυζαντινή εποχή, ο πρώτος σεισμός στην Κωνσταντινούπολη για τον οποίο υπάρχει μνεία, έλαβε χώρα το 342, ενώ ισχυροί σεισμοί έπληξαν την πρωτεύουσα της και κατά τα έτη 365, 438, 447, 525, 557, 740, 866, 869, 989, 1064, 1296 και 1346.
Πάνω από 70 σεισμοί στα χρόνια του Βυζαντίου
Συνολικά στη διάρκεια της βυζαντινής ιστορίας της Κωνσταντινούπολης, η γύρω περιοχή, αλλά και η ίδια η πόλη επλήγησαν από περισσότερους από 70 σεισμούς, με τελευταίο το σεισμό του 1454.
Από στατιστικής άποψης, οι περισσότεροι, 15 σεισμοί, σημειώθηκαν τον 6ο αιώνα, 13 σεισμοί τον 5ο και 11ο αιώνα, 8 σεισμοί τον 14ο αιώνα, 5 σεισμοί τον 6ο αιώνα, τέσσερις τον 8ο, 9ο και 15ο αιώνα, τρεις τον 10ο και 13ο αιώνα, και από ένας σεισμός τον 7ο και 12ο αιώνα.
Εάν τους μετρούσαμε ανά περιόδους διακυβέρνησης ορισμένων αυτοκρατόρων, οι περισσότεροι σεισμοί σημειώθηκαν επί διακυβέρνησης του Ιουστινιανού Α’ (527-565) – συνολικά δέκα.
Ορισμένοι σεισμοί απλώς αναφέρονται, ενώ για άλλους έχουν διασωθεί περισσότερα στοιχεία. Οι ζημιές ήταν δεδομένες σε κατοικίες, εκκλησίες, καθώς και τα τείχη της πόλης.
Έτσι, για παράδειγμα, είναι γνωστό ότι ο σεισμός του 526 ήταν πολύ ισχυρός και ότι προκάλεσε την κατάρρευση πολλών κτηρίων και εκκλησιών. Στον σεισμό αυτό γκρεμίστηκαν μεταξύ άλλων και οι στήλες των αυτοκρατόρων Θεοδοσίου Α’ (379-395) και Αρκαδίου (395-408).
Ιδιαίτερα ισχυρός σεισμός όμως έπληξε την Κωνσταντινούπολη σαν σήμερα, στις 9 Ιανουαρίου του 869, ενώ οι μετασεισμοί συνέχισαν να ταράζουν την πόλη για τις επόμενες 40 ημέρες. Οι σύγχρονοι σεισμολόγοι κατάφεραν να υπολογίσουν ότι η πρώτη δόνηση ήταν μεγέθους 6,6 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ και εντάσεως 8 βαθμών της κλίμακας Μερκάλι.
Ο βυζαντινός συγγραφέας Νικήτας Παφλαγών (περίπου 885 – μέσα του 10ου αι.) είχε χαρακτηρίσει τον σεισμό «φρικωδέστατο» και ανέφερε ότι πολλές εκκλησίες, φρούρια και σπίτια γκρεμίστηκαν, ενώ μεγάλος αριθμός ανθρώπων και ζώων είχε χάσει τη ζωή του. Ο ναός της Αγίας Σοφίας είχε υποστεί ρήγματα σε πολλά μέρη, ενώ είχε καταπέσει και ο μεγάλος τρούλος του ναού της Υπεραγίας Θεοτόκου εν τω Σίγματι.
Την ώρα εκείνη στο ναό ετελείτο θεία λειτουργία. Μεταξύ των παρευρισκομένων ήταν ο τρίχρονος Λέων, ο μετέπειτα αυτοκράτορας Λέων ΣΤ’ ο Σοφός, ο οποίος κατάφερε να σωθεί. Φθορές είχε υποστεί και ο ναός των Αγίων Αποστόλων, αλλά ο τότε αυτοκράτορας Βασίλειος Α΄ (867-886) απεκατέστησε όλες τις ζημιές.
Τον σεισμό φαίνεται να είχε προβλέψει ο βυζαντινός λόγιος Λέων ο Μαθηματικός ή Φιλόσοφος (790-μετά το 869), ο οποίος διακρινόταν για τις αστρολογικές του προβλέψεις.
Θεϊκή οργή
Επίσης, ιδιαίτερα ισχυρός ήταν και ο σεισμός ο οποίος σημειώθηκε την ημέρα τους Αγίου Δημητρίου, στις 26 Οκτωβρίου του 989, για τον οποίο υπάρχουν στοιχεία σε πολλές πηγές. Έπληξε την Κωνσταντινούπολη, τη Νικομήδεια, τη Θράκη, τη Βιθυνία και τη Λακωνία, έγινε δε αισθητός και στη χερσόνησο των Απεννίνων. Καταστράφηκαν πολλές εκκλησίες της βυζαντινής πρωτεύουσας, ενώ έπεσε και ο τρούλος της Αγίας Σοφίας. Η ανακατασκευή αυτού του τελευταίου, την οποία ξεκίνησε ο Βασίλειος Β’ (976-1025) διάρκεσε έξι χρόνια.
Εκείνα τα χρόνια, οι Χριστιανοί θεωρούσαν ότι οι σεισμοί αποτελούσαν ένδειξη της θεϊκής οργής και αναμφίβολη προειδοποίηση στους ανθρώπους ότι προσπαθούσαν να κάνουν κάτι αντίθετο προς το θέλημα του Θεού.
Έτσι, για τον εξευμενισμό του Θεού, οι Βυζαντινοί τελούσαν λειτουργίες και λιτανείες και πολύ συχνά ζητούσαν την μεσολάβηση τοπικών αγίων και ιερών προσώπων. Μερικές φορές χρησιμοποιούσαν λείψανα αγίων ως φυλαχτό για προστασία από σεισμούς.
Μάλιστα, για να μην ξεχαστεί ποτέ η δύναμη της θεϊκής οργής, είχε καθιερωθεί, ως ένα είδος συνεχούς προειδοποίησης και απειλής, ειδική επιμνημόσυνη δέηση στις επετείους καταστροφικών σεισμών τόσο στην Κωνσταντινούπολη όσο και στην Αλεξάνδρεια.
Πηγές: Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, sansimera.gr
