Δεν είναι μόνο η Παναγία Σουμελά που αποτελεί έναν από τους κορυφαίους προορισμούς στον Εύξεινο Πόντο, και τον κορυφαίο σε όλο το νομό Τραπεζούντας. Και δεν είναι μόνο η Αγια-Σοφιά της Κωνσταντινούπολης που έγινε τέμενος. Είναι η Αγία Σοφία της Τραπεζούντας που υπήρξε το καθολικό ομώνυμης μονής και συνδυάζει και τα δύο παραπάνω χαρακτηριστικά.
Αναμφισβήτητα είναι ένα μνημείο συνυφασμένο με την αυτοκρατορική δυναστεία των Μεγάλων Κομνηνών, αλλά ταυτόχρονα ένα ασυνήθιστο και μοναδικό δείγμα αρχιτεκτονικής διαμόρφωσης, αγιογράφησης και ψηφιδωτού και γλυπτικού διάκοσμου, ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή.
Βρίσκεται στην παραλία της Τραπεζούντας, δυτικά του φρουρίου των Μεγαλοκομνηνών και υπολογίζεται ότι χτίστηκε γύρω στα 1250 από τον αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄. Πρόκειται για ναό σταυροειδή με τρούλο, χτισμένο σύμφωνα με το σχέδιο της Αγια-Σοφιάς, αλλά σε μικρότερο μέγεθος.
Η Μονή Της του Θεού Λόγου Σοφίας (ο Λόγος είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος δηλαδή ο ενσαρκωμένος Ιησούς Χριστός) δεν πανηγύριζε στις 17 Σεπτεμβρίου, αλλά στη μεγάλη Δεσποτική γιορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (6 Αυγούστου).
Το κύριο χαρακτηριστικό της τοιχοδομίας της είναι οι πλατιές ζώνες από πελεκητές πέτρες που διαδέχονταν στενότερες ζώνες σε κανονικά διαστήματα. Στο δυτικό τμήμα είναι ο νάρθηκας, θολωτό κτίσμα που έφτανε ως τα τόξα του κυρίως ναού. Πάνω από το νάρθηκα υπήρχε υπερώο που ήταν παρεκκλήσι και φαίνεται ότι ήταν μεταγενέστερο.
Το παρεκκλήσι επικοινωνούσε με τον κυρίως ναό με ένα παράθυρο που είχε στο βάθος της αψίδας που βρισκόταν στον ανατολικό τοίχο του.
Εξαιρετικής τέχνης τοιχογραφίες στόλιζαν το ναό καθώς και ένα θαυμάσιο μωσαϊκό δάπεδο που το κέντρο του παρίστανε αετό που πιάνει λαγό κι έγινε.
Ο ομφαλός του ναού, δηλαδή το μάρμαρο που βρίσκεται στο κέντρο του δαπέδου κάτω από την απεικόνιση του Χριστού που δέσποζε στον κεντρικό τρούλο, έχει ως εικονογραφικό θέμα έναν αετό που κατασπαράσσει έναν λαγό, σε ανάμνηση της μεγάλης νίκης του αυτοκράτορα Ανδρόνικου του Α’ του Γιδού (1222-1235) εναντίον του Μελίκ, σουλτάνου του Ικονίου.
Η παράσταση επομένως ήταν κρυπτογραφημένο μήνυμα για τους γνωρίζοντες: ο αετός του Πόντου (η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία) υπερισχύει κάθε επιβουλής.
Ο ναός της Αγίας Σοφίας παρέμεινε στα χέρια των χριστιανών και μετά την άλωση της Τραπεζούντας, η δε συνοικία γύρω από αυτόν ήταν καταχωρισμένη στους οθωμανικούς κώδικες ως ενορία Ρωμιών. Το 1573 μετατράπηκε σε τέμενος, με όλες τις απαραίτητες… αλλαγές.
Κατά τη διάρκεια επισκευών στο τέμενος, το 1860, ο Έλληνας πρωτομάστορας-κάλφας από την Κρώμνη Χατζή Μουράτ Βαφειάδης (είναι γνωστό πως οι Κρωμναίοι ήταν η μεγαλύτερη ελληνική κοινότητα κρυπτοχριστιανών στον Πόντο) απέσπασε κρυφά τον ομφαλό από την Αγία Σοφία με σκοπό να τον διασώσει, και τον μετέφερε για να τον τοποθετήσει στο δάπεδο της εκκλησίας των Μαντζάντων.
Το 1924 μεταφέρθηκε στην Ελλάδα. Οι Κρωμναίοι τον δώρισαν στην Εφορεία Βυζαντινών αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης και ήταν τοποθετημένος στη Ροτόντα (ναός Αγίου Γεωργίου) Θεσσαλονίκης – σήμερα βρίσκεται στο βυζαντινό μουσείο της πόλης.
Εκτός από το εσωτερικό, και το εξωτερικό του ήταν διακοσμημένο με εντυπωσιακό τρόπο. Γι’ αυτό ο ναός της Αγίας Σοφίας Τραπεζούντας υπήρξε σημαντικό μνημείο. Δίπλα στο ναό υπήρχε ομώνυμο μοναστήρι που χρησιμοποιούταν για την ταφή των λαϊκών. Λίγα λείψανα από τους τοίχους του τείχους του, σώζονταν πριν από την καταστροφή. Ο πύργος στα δυτικά του ναού φαίνεται ότι χτίστηκε γύρω στα 1427.
Στον πρώτο όροφο του πύργου αυτού υπήρχε μικρό παρεκκλήσι που τους τοίχους του τους στόλιζαν εικόνες μοναχών και επιτάφιες επιγραφές – το εσωτερικό είχε αξιόλογες τοιχογραφίες.
Κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη, αλλά και ως προσωρινό νοσοκομείο.
Τις εργασίες αποκατάστασης του ναού ανέλαβαν το 1955 Βρετανοί αρχαιολόγοι, οι οποίοι αποκάλυψαν τις εκπληκτικές αγιογραφίες του 13ου αιώνα που ανήκουν στη μεγάλη βυζαντινή τέχνη της πρώιμης Παλαιολόγειας αναγέννησης. Πενήντα πέντε βιβλικές σκηνές που πάνω από 400 χρόνια έμεναν κρυμμένες κάτω από επίχρισμα ασβέστη, ήρθαν στο φως.
Ακόμη, τα γλυπτά που κοσμούν τα πρόπυλα του ναού συνθέτουν άλλο ένα μοναδικό καλλιτεχνικό σύνολο. Στη γλυπτή διακόσμηση της Αγίας Σοφίας συνυπάρχουν οι εικονογραφικές παραδόσεις της Συρίας και του Καυκάσου, με μοτίβα και τεχνικές του ευρύτερου ανατολικού χώρου, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις δεν αποκλείεται να υπάρχει έμμεση κωνσταντινουπολίτικη επίδραση.
Πρόκειται για μια πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία που αφορά τις σχέσεις των διαφορετικών πληθυσμιακών ομάδων στην περιοχή, η οποία εμπλουτίζει τις γνώσεις μας για το ναό της και ταυτόχρονα καταδεικνύει τον κεντρικό και πολυδιάστατο ρόλο της πόλης της Τραπεζούντας.
Η Αγία Σοφία λειτουργούσε από το 1961 ως μουσείο. Τον Ιούλιο του 2013, η δικαιοδοσία του ναού μεταβιβάστηκε με δικαστική απόφαση από το υπουργείο Τουρισμού στη Γενική Διεύθυνση Βακουφίων, το οποίο με τη σειρά του αποφάσισε την επαναλειτουργία του ως τέμενος, έπειτα περίπου από μισό αιώνα. Έτσι, σήμερα ο ναός είναι χωρισμένος στα δύο.
Ο κυρίως ναός είναι χώρος για μουσουλμανική προσευχή (έχουν καλυφθεί ο θόλος και το Άγιο Βήμα), ενώ τα κλίτη λειτουργούν ως μουσείο όπου μπορεί κάποιος να δει τις αγιογραφίες.
