Μπορεί να είναι περισσότερο γνωστό ότι ο Προφήτης Ηλίας είναι ο προστάτης των γουνοποιών και των μετεωρολόγων, ωστόσο στις 20 Ιουλίου γιόρταζε η συντεχία των ματεντζήδων, δηλαδή των Πόντιων μεταλλωρύχων.
Από την Αρχαιότητα η περιοχή του Πόντου ήταν γνωστή για την εξόρυξη πολύτιμων μετάλλων. Ωστόσο, στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τα μεταλλεία έγιναν «μέσο» για μια πιο ελεύθερη και πιο προνομιούχα ζωή.
Το κέντρο της μεταλλουργίας ήταν η Χαλδία. Εκεί έμαθαν τις τέχνες τους, εκεί πρωτοδούλεψαν οι Πόντιοι μεταλλωρύχοι, ώσπου κάποτε άρχισαν να εξαντλούνται τα αποθέματα και οι υπόγειες φλέβες. Έτσι, άρχισαν οι μετακινήσεις και η δημιουργία παροικιών σε ολόκληρο τον μικρασιατικό χώρο, συχνά ανάμεσα σε μουσουλμανικούς πληθυσμούς.
Περίπου 30 μεταλλεία και περιοχές της Ανατολής δέχτηκαν τους μεταλλωρύχους της Χαλδίας (Ακ Νταγ Ματέν, Μπουλγάρ Ματέν, Σις, Χατζήκιοϊ, Καρς, Ερζερούμ, Μπερεκετλή, Τιφλίδα, Μεσοποταμία, Συρία, Βατούμ και άλλες απομακρυσμένες περιφέρειες). Αλλά και στις νέες τους κοιτίδες δεν έκοψαν τους δεσμούς με τη γενέτειρα – άλλωστε οι οικισμοί τους υπάγονταν εκκλησιαστικά στη δικαιοδοσία του εκάστοτε μητροπολίτη Χαλδίας.
Πώς οργανώνονταν τα μεταλλεία
Σε κάθε μαντένι επικεφαλής ήταν ο μαντέν εμίνης (Τούρκος επόπτης), άτομο της εμπιστοσύνης της οθωμανικής Αυλής. Ταυτόχρονα, εποπτεία ασκούσε και ο Έλληνας αρχιμεταλλουργός (ουστάπασης), στη δικαιοδοσία του οποίου ανήκαν η εξόρυξη και η μεταφορά του μεταλλεύματος.
Μέχρι τα χρόνια του Μουράτ Γ΄ κύριοι ήταν οι μπέηδες και οι αγάδες της Χαλδίας, αλλά τους παραμέρισε η Υψηλή Πύλη επιθυμώντας να θέσει τα μεταλλεία –μια από τις πλέον προσοδοφόρες πηγές για τα σουλτανικά ταμεία– υπό τον απόλυτο έλεγχό της.
Στην Αργυρούπολη έδρευε ο αρχιεμίνης, ο οποίος κυβερνούσε απόλυτα τη Χαλδία εξ ονόματος του σουλτάνου και είχε επιπλέον το δικαίωμα να κόβει ασημένια νομίσματα, να εισπράττει τους φόρους και να στέλνει το χαλκό, το μολύβι και το ασήμι στα σουλτανικά ταμεία. Δίπλα του βρισκόταν ο Έλληνας αρχιμεταλλουργός, ο ουμούμι ματεντζήμπασης, που τον βοηθούσε στην άσκηση των καθηκόντων του, ένα από τα οποία ήταν η ανακάλυψη νέων πλουτοπαραγωγικών πηγών για το σουλτανικό θησαυροφυλάκιο.
Εννοείται ότι το αξίωμα του αρχιμεταλλουργού προσφερόταν σε έμπιστους της Πύλης, ο οποίοι επιπλέον γνώριζαν άπταιστα την τουρκική. Το αξίωμα αυτό ήταν επίζηλο, γιατί ο κάτοχός του επηρέαζε καταστάσεις, είχε εξουσίες και ουσιαστικά διοικούσε όλα τα ορυχεία της οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Ειδικότητες
Οι εργαζόμενοι στα μεταλλεία ήταν: οι ματεντζήδες (οι μεταλλωρύχοι), οι τσαουλτζήδες (αυτοί που έσπαζαν με τη βαριά τους όγκους των ορυκτών, τους συνέτριβαν και τους κονιορτοποιούσαν), οι γαλτζήδες (οι πλύντες, εκείνοι δηλαδή που έπλεναν και καθάριζαν το κονιορτοποιημένο μετάλλευμα), οι φουρνάρηδες (οι εργάτες που έλιωναν το μετάλλευμα), οι μπαλτατζήδες (οι ξυλοκόποι που φρόντιζαν να προμηθεύουν τα μεταλλεία με την ανάλογη ξυλεία που χρειαζόταν για τα υποστηλώματα των στοών και για την τήξη του μεταλλεύματος).
Οι μπαλτατζήδες επίσης –σ΄ αυτούς ανήκαν οι περισσότεροι εργαζόμενοι των μεταλλείων–, οι οποίοι άνοιγαν τους δρόμους, τοποθετούσαν τα ξύλινα υποστηρίγματα στις στοές, έφτιαχναν τα γεφύρια που σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτούνταν για την επικοινωνία των μεταλλείων. Επικεφαλής ήταν ο μπαλτατζήπασης, αξίωμα που δινόταν πάντα σε Έλληνα, και ήταν πολύ τιμητικό, όπως μαρτυρεί και ο ακόλουθος στίχος: Άξιος μπαλτατζήπασης, φτελέαν τ’ αξινάρι σ’.
Η ζωή των ματεντζήδων
Οι ματεντζήδες δεν είχαν δικαίωμα να αλλάξουν δουλειά και η ζωή τους ρυθμιζόταν απόλυτα με βάση αυτή. Κάθε είδους ανυπακοή είχε ως αποτέλεσμα το μαστίγωμα (την τιμωρία συνήθως την εφάρμοζε προσωπικά ο ουστάπασης). Η προσφυγή στον εμίνη του μεταλλείου δεν είχε νόημα, γιατί εκείνος πάντα συμφωνούσε με τον αρχιμεταλλουργό.
Οι δύσκολες και ιδιαίτερες αυτές συνθήκες έδιναν την ευκαιρία για αλαζονικές συμπεριφορές. Πολλοί αρχιμεταλλουργοί για να γίνουν αρεστοί στις τουρκικές Αρχές καταπίεζαν συχνά τους ομοεθνείς τους, εκμεταλλευόμενοι εντατικά τα μεταλλεία.
Από την άλλη, στις περιοχές των μεταλλείων επικρατούσε ένα ιδιότυπο καθεστώς προστασίας από τις αυθαιρεσίες των Τούρκων, όμως με ανταλλάγματα βαρύτατα. Πρώτα, οι μισθοί που ίσα ίσα έφταναν να θρέψουν τις οικογένειές τους οι μεταλλωρύχοι.
Οι καλύτερα αμειβόμενοι ήταν οι ματεντζήδες, οι οποίοι όμως ρίσκαραν καθημερινά τις ζωές τους κατεβαίνοντας στις στοές με ελαφρά ρούχα για να μην σκαλώνουν στα τοιχώματα, και δούλευαν στα έγκατα της γης μέσα στο σκοτάδι και τον λιγοστό αέρα. Πολλοί απ’ αυτούς καταπλακώνονταν από τεράστιους όγκους όταν κατέρρεαν τα τοιχώματα των μεταλλείων. Αλλά και όσοι επιζούσαν, τους σκότωνε πρόωρα η φυματίωση.
Τα προνόμια των ματεντζήδων
Τα μεταλλεία υπάγονταν απευθείας στην κεντρική διοίκηση. Δεν επιτρεπόταν η ανάμιξη οποιουδήποτε στρατιωτικού ή πολιτικού υπαλλήλου και αξιωματούχου, ακόμα και για θέματα που αφορούσαν τους εργαζόμενους σ’ αυτά.
Οι Έλληνες μεταλλουργοί δεν πλήρωναν ορισμένους φόρους, τα παιδιά τους δεν στρατολογούνταν στα τάγματα των γενιτσάρων, οι ίδιοι απαλλάσσονταν από διάφορες αγγαρείες κ.ά.
Βέβαια, τα προνόμια δόθηκαν από ανάγκη, γιατί οι Τούρκοι υπήκοοι του σουλτάνου δεν γνώριζαν την τέχνη της εξόρυξης και της τήξης των ορυκτών.
