Το να μιλήσει κανείς για το λογοτεχνικό ταλέντο του αείμνηστου Δημήτρη Ψαθά θα είναι σα να «κομίζει γλαύκας εις Αθήνας». Εκείνο που μπορώ αναμφίβολα να σημειώσω είναι το γεγονός πως το βιβλίο του Γη του Πόντου αποτελεί ένα ολοκληρωμένο συνθετικό ιστορικό χρονικό που συνδυάζει τα βιώματα του συγγραφέα με τη μελέτη της σχετικής, λιγοστής μέχρι τότε είναι αλήθεια, βιβλιογραφίας.
Αποτελεί ίσως το μοναδικό ως τότε έργο που απευθυνόταν στο ευρύ κοινό, όχι μόνο εξαιτίας του τρόπου γραφής του, αλλά κυρίως εξαιτίας του συγγραφέα, ο οποίος υπήρξε κοινής αποδοχής, ιδιαίτερα γνωστός και αγαπητός.
Ο μικρασιατικός ελληνισμός είχε την αγαθή τύχη να εξιστορηθεί η ιστορία και κυρίως τα πάθη του από σημαντικούς λογοτέχνες, και μάλιστα σχετικά νωρίς, κοντά στα γεγονότα. Κάποια από αυτά τα παραδείγματα, ενδεικτικά αποτελούν ο Ηλίας Βενέζης [Το νούμερο 31328, (1924), Αιολική γη (1943)], ο Τάσος Αθανασιάδης, [Τα παιδιά της Νιόβης, (1948)] και η Διδώ Σωτηρίου, [Οι νεκροί περιμένουν, (1959), Ματωμένα χώματα, (1962)] για να αναφερθούν τρεις μόνο εμβληματικοί συγγραφείς που έγραψαν πριν από τη δεκαετία του ’60.
Η ιστορία, όμως, του Πόντου, παρ’ ότι είχαν προηγηθεί σημαντικά κείμενα και αυτοβιογραφικές αναμνήσεις δεν ήταν ευρύτατα γνωστή. Το έργο του Δημήτρη Ψαθά, Γη του Πόντου, διαδραμάτισε έναν τέτοιο ρόλο. Γνωστοποίησε δηλαδή στο ευρύ κοινό αυτή την ιστορία.
Ο Ψαθάς, όπως σημειώνει ο ίδιος, θεωρούσε χρέος του να γράψει για τον Πόντο. Ένα χρέος που προγραμμάτιζε να εκπληρώσει.
Το γεγονός ότι το εκπλήρωσε τη στιγμή που είχε κάνει ήδη μεγάλες επιτυχίες, υποδηλώνει και το αθεράπευτο προσφυγικό τραύμα, με το οποίο καλούνται κάποια στιγμή οι πρόσφυγες να αναμετρηθούν.
Κάθε βιβλίο με το οποίο συναντιόμαστε, μας αφήνει εντυπώσεις και παρακαταθήκες σε συνάρτηση με τον χρόνο κατά τον οποίο το διαβάζουμε. Προσωπικά, είχα την τύχη να προέρχομαι από γονείς εκπαιδευτικούς που αγαπούσαν και αγαπούν τα βιβλία. Έτσι, μεγαλώνοντας υπήρχαν ήδη στη βιβλιοθήκη του σπιτιού μου αρκετά διαθέσιμα βιβλία για τον Πόντο μεταξύ αυτών και η Γη του Πόντου του Δημήτρη Ψαθά. Η αλήθεια είναι ότι δεν το διάβασα σε πολύ νεαρή ηλικία. Το πήρα στα χέρια μου, όμως, και το διάβασα όταν ήμουν τριτοετής φοιτητής μετά από το πρώτο μου ταξίδι στον Πόντο.
Έκτοτε ταξίδεψα πάμπολλες φορές, το πρώτο όμως ταξίδι στον Πόντο αποτελεί εμπειρία ζωής που αλλάζει μια για πάντα την κατανόηση του παρελθόντος, του τόπου και των ανθρώπων του. Μετά το ταξίδι εκείνο μου γεννήθηκε η ανάγκη να γνωρίσω καλύτερα, όχι τη γενική, επίσημη ιστορία, αλλά τις μικρές λεπτομέρειες της ζωής των Ελλήνων στον Πόντο. Πώς ζούσαν, ποια ήταν η καθημερινότητα τους. Αυτό μου το πρόσφερε αφειδώς το βιβλίο του αείμνηστου Δημήτρη Ψαθά. Τις μικρές, για κάποιους ασήμαντες λεπτομέρειες. Σα να παρακολουθείς την καθημερινή ζωή στον Πόντο στις αρχές του 20ού αιώνα, την οποία ανασταίνει με εκπληκτική μαεστρία ο συγγραφέας. Το περίφημο Φροντιστήριο Τραπεζούντας και τα σχολικά αναγνώσματα, οι μεγάλες εορτές της χριστιανοσύνης, το ετήσιο προσκύνημα στην Παναγία Σουμελά, προσωπικότητες όπως εκείνη του Νίκου Καπετανίδη, η ένοπλη αντίσταση, περνούν από μπροστά σου σαν σε ταινία, τόσο παραστατικά που νομίζεις ότι τα ζεις.
Ο συγγραφέας και το βιβλίο παραμένουν πάντοτε επίκαιροι όσα χρόνια και να περάσουν. Γι’ αυτό μας γεμίζει χαρά κάθε επανέκδοση, καθώς και η πετυχημένη μεταφορά του στο θέατρο.
Θεοδόσης Κυριακίδης,
Επιστημονικός Συνεργάτης της Έδρας Ποντιακών Σπουδών, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΑΠΘ
• Το pontosnews.gr είναι χορηγός επικοινωνίας της θεατρικής παράστασης Γη του Πόντου που παίζεται στο Radio City της Θεσσαλονίκης, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα και δραματοποίηση – θεατρική διασκευή Πάνου Αμαραντίδη.
