Το ποντιακό γαμήλιο έθιμο της κοσάρας

Οι Πόντιοι είναι γνωστοί για τα ιδιαίτερα και αξιοπερίεργα έθιμα τους και για τον τρόπο με τον οποίο ξεσηκώνονται σε γιορτές και στιγμές χαράς. Όμως, και πάλι θα αναρωτηθεί κανείς, τι δουλειά έχει μια κότα σε έναν ποντιακό γάμο;

Πρόκειται για ένα σχετικά άγνωστο έθιμο, αν και άκρως ενδιαφέρον.

Το έθιμο λοιπόν της κοσάρας, δηλαδή της κότας στην ποντιακή διάλεκτο, πραγματοποιούνταν την ημέρα του γάμου, και συγκεκριμένα πριν οδηγηθούν ο γαμπρός και η νύφη στην εκκλησία για το στεφάνωμα. Όταν ο γαμπρός ερχόταν να πάρει τη νύφη με τη συνοδεία του (νυφόπαρμαν), μπροστά από την πόρτα στεκόταν μια θεία της νύφης και κρατούσε μια μισοβρασμένη και στολισμένη κότα πάνω σε έναν δίσκο, η οποία συνοδευόταν συνήθως από ένα ποτό, κατά προτίμηση βότκα ή κρασί. Την κότα την στόλιζαν με ό,τι έβρισκαν – δεν γινόταν ιδιαίτερη προετοιμασία. Την ετοίμαζε και την μαγείρευε η μητέρα της νύφης αλλά δεν την έδινε η ίδια.

Για να μπορέσουν να παραλάβουν τη νύφη, ο κουμπάρος έπρεπε να αγοράσει ό,τι του πρόσφεραν πάνω στο δίσκο. Κάθε φορά όμως που πρόσφερε λεφτά, έκαναν παζάρια και του έλεγαν ότι είναι λίγα, ώσπου τελικά έδινε ό,τι του ζητούσαν.

Στον Πόντο, το κοτόπουλο το ετοίμαζαν για να το φάει ο κουμπάρος. Οπότε, όταν κατάφερνε να το αγοράσει, τον ευχαριστούσαν, το έβαζαν στο τραπέζι του γαμπρού και της νύφης και το έτρωγαν όλοι μαζί.

Τα χρόνια της εξορίας, που δεν υπήρχε εύκολα διαθέσιμο κοτόπουλο, το έψηναν μόνο σε ειδικές περιστάσεις, επομένως είχε μεγάλη αξία. Έτσι, πολλές φορές μαζεύονταν έως και 10 άτομα και έτρωγαν όλοι μαζί από λίγο. Κάνοντας έξοδα και δίνοντας λεφτά για το κοτόπουλο και για ό,τι άλλο προέκυπτε, ο κουμπάρος με αυτόν τον τρόπο έδειχνε ότι είναι άξιος και με άξια… τσέπη!

Όταν η κότα δημιουργούσε παρεξηγήσεις

Δεν έλειπαν βέβαια και τα παρατράγουδα σε τέτοιες ημέρες γιορτής. Τύχαιναν περιπτώσεις που γίνονταν σοβαρές παρεξηγήσεις επειδή έβραζαν υπερβολικά το κοτόπουλο ή το έκοβαν. Τότε γίνονταν φασαρίες και έφτανε στο σημείο η πλευρά του γαμπρού να λέει ότι δεν δέχεται τη νύφη. Έπρεπε η κότα να είναι οπωσδήποτε ολόκληρη. Την έραβαν κιόλας.

Η κοσάρα στο παρελθόν κατάφερνε να χαλάει ακόμα και γάμους.

Αρχικά έπρεπε να είναι ωμή, μετά την καθάριζαν, της έβγαζαν τα εντόσθια και την μαγείρευαν. Έπρεπε όμως, αυστηρά, να είναι ολόκληρη και ραμμένη. Την έραβαν στο σημείο στο οποίο την καθάριζαν εσωτερικά, για να δηλώσουν συμβολικά ότι «δεν είναι ανοιχτή η κοπέλα», όπως έλεγαν οι γιαγιάδες, ότι είναι παρθένα και άξια και σωστή νύφη.

Επομένως, μια κότα που δεν είχε αυτά τα χαρακτηριστικά έδινε κακή εντύπωση για τη νύφη προς τη μεριά του γαμπρού. Μερικοί, αντίστοιχα, σε πολλές περιοχές του Πόντου, είχαν ως έθιμο να απλώνουν σεντόνια το πρωί απέξω για να αποδείξουν την «αγνότητα» της κοπέλας. Με αυτόν τον τρόπο «δήλωναν» οι Πόντιες ότι ήταν αγνές.

Από το Βυζάντιο έως σήμερα

Το έθιμο αυτό παραδιδόταν από γενιά σε γενιά από τα χρόνια του Βυζαντίου ακόμα, και συνεχίστηκε με τον καθιερωμένο τρόπο μέχρι τις δεκαετίες 1970 και 1980. Μετά έπαψαν να το τηρούν οι επόμενες γενιές. Ακόμα κι όσοι το τηρούσαν, δεν το έκαναν με τη σημασία και την αξία που είχε τα προηγούμενα χρόνια, αλλά ακολουθούσαν μια εκδοχή παραλλαγμένη, με βάση τα πρότυπα και της προτιμήσεις της γενιάς τους.

Στις μέρες μας το έθιμο το τηρούν όλο και λιγότεροι, και ο καθένας με διαφορετικό τρόπο. Την κότα την προσφέρουν πια στις ταβέρνες και στα εστιατόρια μετά το στεφάνωμα και όχι στο σπίτι όπως γινόταν παλαιότερα. Η κότα συνεχίζει να μαγειρεύεται ολόκληρη και να τοποθετείται σε δίσκο, μαζί με διάφορα… καλούδια, πριν την προσφέρουν στον κουμπάρο. Ο στολισμός της, όμως, είναι διαφορετικός.

Υπάρχουν περιπτώσεις που της φοράνε ποντιακή στολή και της βάζουν ένα τσιγάρο στο στόμα, άλλες που της βάζουν καπέλο, άλλες που της φοράνε παπούτσια και άλλες που της βάφουν ακόμα και τα νύχια. Προσπαθούν να την διακοσμήσουν όσο πιο φανταχτερά γίνεται για να εντυπωσιάσουν τον κόσμο και, αν μη τι άλλο, για να αναγκάσουν τον κουμπάρο να προσφέρει περισσότερα χρήματα. Την κότα αναλαμβάνουν να την προσφέρουν ένα ή δύο άτομα με τη συνοδεία χορού και μουσικής. Επομένως, η επιλογή τους γίνεται τις περισσότερες φορές με βάση τις χορευτικές και υποκριτικές τους ικανότητες. Τα άτομα αυτά μασκαρεύονται είτε με ποντιακές παραδοσιακές φορεσιές είτε με φανταχτερά, εξωτικά ρούχα.

Προς καλή τύχη (και εξυπηρέτηση) όμως των μελλόνυμφων, υπάρχουν άνθρωποι που ασχολούνται ειδικά με το μαγείρεμα της κότας και την ετοιμασία της για το γάμο. Ράβουν καπελάκια, φουστανάκια και κάθε είδους ενδυμασίες για τη διακόσμηση της κότας, για όλες τις προτιμήσεις.

Την ώρα που εμφανίζονται αυτοί που κρατάνε την κότα, αρχίζει να παίζει η μουσική και ξεκινούν κι αυτοί με τη σειρά τους να χορεύουν. Δεν την παραδίδουν αμέσως και συνεχίζουν να κινούνται στο ρυθμό της μουσικής μέχρι να πουληθεί. Τα παζάρια, λοιπόν, συνεχίζονται μέχρι να προσφέρει ο κουμπάρος κι αυτή τη φορά ένα αξιόλογο ποσό. Την κότα δεν την τρώνε αφού την εξαγοράσει ο κουμπάρος, αλλά την κρατάνε ως διακοσμητικό.

Κείμενο-Φωτογραφίες: Κώστας Τσενκελίδης