Με την ψυχρή λογική του θεάματος, της τέχνης αλλά και του εμπορίου, οι Γάλλοι είναι μεγάλοι μάστορες. Μπορούν και πουλάνε σχεδόν τα πάντα εκτός των συνόρων τους: από κρασιά μέχρι Μολιέρο και από την κουζίνα τους μέχρι την Εντίθ Πιάφ.
Εδώ, όμως, δεν έχουμε απλώς μια ξεχωριστή, σπουδαία φωνή, αλλά ένα φαινόμενο που ξεπερνάει τα «κόλπα» του μάρκετινγκ και ταξιδεύει μέσα στις δεκαετίες. Γιατί μπορεί το γαλλικό τραγούδι να μην «εξάγει» όπως παλιά, όμως η Πιάφ και τα τραγούδια της παραμένουν αναλλοίωτες αξίες.
Τρανό παράδειγμα είναι η τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2024 στο Παρίσι, όπου κλήθηκε μια σημερινή σταρ, η Σελίν Ντιόν, να ερμηνεύσει τραγούδι της Πιάφ: εν προκειμένω, το «Hymne à l’amour». Και μιλάμε για τη Σελίν Ντιόν, με το τεράστιο –και γαλλόφωνο– ρεπερτόριό της.
Η φωνή και τα τραγούδια της Πιάφ συγκινούν και τη νέα γενιά, η οποία πιθανότατα την έμαθε από την ταινία του 2007 Ζωή σαν τριαντάφυλλο, για την οποία η Μαριόν Κοτιγιάρ κέρδισε Όσκαρ ερμηνείας, ή από τις βιογραφίες, τα ντοκιμαντέρ, τα θεατρικά έργα και τις διασκευές των τραγουδιών της. Όλα αυτά ήταν ικανά να στηρίξουν το μύθο της.
Όμως ένας μύθος χωρίς «υλικό» δεν στέκεται. Και εδώ το υλικό είναι οι σπουδαίες ερμηνείες σε τραγούδια μιας άλλης εποχής, που φαντάζει ξένη στο σκληρό σήμερα. Φαντάζει, αλλά αποδεικνύεται ότι δεν είναι.
Και όλα αυτά για ένα κορίτσι που γεννήθηκε με όλη την κακή μοίρα επάνω του και που, ακόμα και όταν καταξιώθηκε, δεν έζησε μια ήρεμη και καλή ζωή. Και σε αυτή τη ζωή αυτό που την έκανε να αισθανθεί καλά ήταν κυρίως η αγάπη του κόσμου.
Τριαντάφυλλο με αγκάθια
Στη ζωή της μικρόσωμης Γαλλίδας με τη θεϊκή φωνή ταιριάζει, δυστυχώς, αυτό που είχε γράψει ο Νίκος Καζαντζάκης: «Ο Θεός να μη δώσει του ανθρώπου τα όσα μπορεί να βαστάξει». Η Εντίθ Τζοβανά Γκασιόν, όπως ήταν το πραγματικό της όνομα, γεννήθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 1915, κάτω από μια λάμπα υγραερίου, όπως έχουν γράψει βιογράφοι της.
Ο πατέρας της, Λουί Αλφόνς Γκασιόν, ήταν ακροβάτης του δρόμου και η μητέρα της, Ανιτά Μεγιάρ, ήταν λυρική τραγουδίστρια. Μόνο που η τελευταία, δύο μήνες μετά τη γέννα, εγκαταλείπει τον σύζυγό της και αφήνει τη νεογέννητη στη μητέρα της. Ο πατέρας της καλείται στο μέτωπο. Επιστρέφει ύστερα από δύο χρόνια και πηγαίνει τη μικρή στη δική του μητέρα, η οποία διατηρούσε οίκο ανοχής.
Η μικρή μεγαλώνει εκεί μέσα, μόνο που, σε ηλικία τεσσάρων ετών, χάνει το φως της εξαιτίας μιας πάθησης του εγκεφάλου. Θα μείνει τυφλή για πάνω από δύο χρόνια και, όταν γίνει καλά, ο πατέρας της την παίρνει μαζί του στις περιοδείες που έκανε ανά τη Γαλλία με το τσίρκο στο οποίο δούλευε.
Σε ηλικία 12 ετών την σταματά από το σχολείο. Όπως είχε πει αργότερα, είχε ανακαλύψει ότι η κόρη του είχε «όλο το ταλέντο στο λαιμό και καθόλου στο κορμί». Ναι, η μικρή τραγουδούσε, και μάλιστα πολύ καλά.
Στο δρόμο
Στα 15 της εγκαταλείπει τον πατέρα της και αρχίζει να τραγουδά στους δρόμους. Στα 17 της ξεκινά σχέση με έναν νεαρό ακροβάτη, τον Λουί Ντυπόν. Πάνω στον χρόνο γεννιέται η κόρη τους, η Μαρσέλ.
Η νεαρή μητέρα δουλεύει τα πρωινά σε γαλατάδικο, το απόγευμα σε εργοστάσιο παπουτσιών και μετά βγαίνει και τραγουδά στο δρόμο.
Στην ουσία μεγαλώνει μόνη της την κόρη της, γιατί πάνω στον χρόνο χωρίζει με τον Ντυπόν. Δυστυχώς, η μικρή πεθαίνει ύστερα από δύο χρόνια, από μηνιγγίτιδα. Αργότερα η τραγουδίστρια είχε εξομολογηθεί ότι, μετά το θάνατο της κόρης της, σκέφτηκε ακόμα και την αυτοκτονία.
Συνεχίζει να τραγουδάει στο δρόμο, μέχρι που την ανακαλύπτει ο Λουί Λεπλέ, ιδιοκτήτης του πιο ονομαστού καμπαρέ στο Παρίσι εκείνων των χρόνων. Ξετρελαίνεται με τη φωνή της και όχι μόνο την αναλαμβάνει, αλλά της δίνει και το νέο της όνομα. Ο ίδιος, χαριτολογώντας, την αποκαλούσε «Môme Piaf», που σημαίνει μικρό σπουργίτι.
Οι περίεργες υποθέσεις
Ο επόμενος άντρας που γνωρίζει είναι ένας νεαρός λεγεωνάριος, ο οποίος, όμως, εξαφανίζεται, βυθίζοντάς την πάλι στον πόνο. Από την ιστορία τους προκύπτει το τραγούδι «Mon Légionnaire», δηλαδή «Ο λεγεωνάριός μου».
Ο συνθέτης Ρεμόν Ασό γράφει το τραγούδι και της το δίνει να το ερμηνεύσει. Η ίδια αρχικά το απορρίπτει, όμως, όταν το ακούει ηχογραφημένο από άλλη τραγουδίστρια, ανακαλεί. Και έτσι το «Mon Légionnaire» γίνεται η πρώτη της ηχογράφηση και ταυτόχρονα η πρώτη της επιτυχία.
Βρισκόμαστε στο 1935. Η 20χρονη Εντίθ γνωρίζει επιτυχία, μόνο που ένα γεγονός της αλλάζει ξανά τη ζωή. Ο Λεπλέ δολοφονείται. Η νεαρή τραγουδίστρια κατηγορείται ότι γνώριζε τον δολοφόνο, αλλά δεν τον κατονομάζει. Η υπόθεση φτάνει μέχρι τα δικαστήρια, αλλά η τραγουδίστρια αθωώνεται.
Κλονισμένη από όλον αυτόν τον ντόρο, τα εγκαταλείπει όλα και φεύγει από το Παρίσι μαζί με τον τότε φίλο της, τον τραγουδοποιό Ρεμόν Ασό, για να επιστρέψει στη γαλλική πρωτεύουσα το 1937.
Τα χρόνια του πολέμου
Η μικρή της απουσία δεν επηρέασε καθόλου τη συνεχώς ανοδική πορεία της καριέρας της. Η Εντίθ Πιάφ είναι πλέον στην κορυφή. Μόνο που το 1940, με τη γερμανική εισβολή στη Γαλλία, όλα αλλάζουν.
Φαινομενικά, η τραγουδίστρια τρώει με τον Γερμανό διοικητή και τραγουδάει στα γερμανικά στρατόπεδα. Παράλληλα, όμως, όχι μόνο μοιράζει χρήματα στους αντιστασιακούς, αλλά κάνει και το εξής: φωτογραφίζεται με Γάλλους κρατουμένους στα στρατόπεδα και ύστερα μεγεθύνει τις φωτογραφίες, φτιάχνει πλαστές ταυτότητες και τις διοχετεύει και πάλι στα στρατόπεδα.
Χάρη σε αυτές τις ταυτότητες, πολλοί κρατούμενοι κατάφεραν να περάσουν τα γερμανικά μπλόκα μετά την απόδρασή τους.
Μετά το τέλος του πολέμου προκύπτει η σχέση της με τον νεαρό Υβ Μοντάν, ενώ εκείνη την περίοδο γράφει ένα τραγούδι που γίνεται ορόσημο και σημείο αναφοράς της: το «La vie en rose», το οποίο αρχικά πέρασε σχετικά απαρατήρητο.
Έρωτας και πόνος μαζί
Γύρω στα μέσα της δεκαετίας του 1940 τολμάει να πάει στις ΗΠΑ για να κυνηγήσει και εκεί καριέρα, κάτι πολύ δύσκολο για κάποιον «ξένο» καλλιτέχνη. Όμως, όχι μόνο τα καταφέρνει, αλλά γνωρίζει τεράστια επιτυχία.
Για πρώτη φορά στη ζωή της αισθάνεται χαρούμενη, γιατί, εκτός από την επιτυχία, γνωρίζει ίσως και τον μεγαλύτερο έρωτα της ζωής της: τον πυγμάχο Μαρσέλ Σερντάν.
Ο βασιλιάς του μποξ και η αγαπημένη τραγουδίστρια της Γαλλίας είναι το ζευγάρι που κυριαρχεί στα πρωτοσέλιδα. Όχι πάντα για καλό, καθώς εκείνος ήταν παντρεμένος και είχε τρία παιδιά. Όμως η τραγουδίστρια δεν πτοήθηκε διόλου.
Αυτός ο έρωτας, όμως, τελείωσε με δραματικό τρόπο. Ο Σερντάν σκοτώθηκε στις 27 Οκτωβρίου 1949 σε αεροπορικό δυστύχημα της Air France στο νησί Σάο Μιγκουέλ των Αζορών, ενώ ταξίδευε προς τη Νέα Υόρκη για να συναντήσει την καλή του.
Εκείνη αισθάνεται ενοχές και βυθίζεται στην κατάθλιψη. Ξεκινάει ένας φαύλος κύκλος με αλκοόλ και χάπια. Το 1951 έχει δύο σοβαρά τροχαία, ενώ, μετά το δεύτερο, οι γιατροί της δίνουν για καιρό μορφίνη, στην οποία εθίζεται.
Αρχίζει να έχει οξύτατα προβλήματα υγείας, σε σημείο να μην μπορεί να σταθεί όρθια.
Το 1952 παντρεύεται τον τραγουδιστή Ζακ Πιλ. Ένας γάμος που δεν θα κρατήσει πολύ. Και, παρόλο που τα προβλήματα γίνονται εντονότερα, το κοινό δεν το αντιλαμβάνεται, γιατί, μόλις αρχίζει να τραγουδάει, είναι σαν να παίρνει δύναμη.
Παρά αυτή την κατάσταση της υγείας της, δίνει μια ιστορική συναυλία στο παρισινό θέατρο «Ολυμπιά», σαν να παίρνει δύναμη από την ψυχή της, παρά την κατάρρευση του σώματός της. Στις 13 Δεκεμβρίου 1959 καταρρέει σε ένα κονσέρτο στο Ντρο της Γαλλίας.
Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζει τις εμφανίσεις της, αν και πλέον είναι μαζί της μια νοσοκόμα, που της δίνει μορφίνη για να αντέξει τους πόνους.
Οι ελληνικές «περιπέτειες»
Γυρνάμε πίσω στον χρόνο, στο 1946, όταν εμφανίζεται στη χώρα μας και συγκεκριμένα στο θέατρο Ρεξ.
Στις 18 Σεπτεμβρίου 1946, σε μια εμφάνιση με εξαντλημένα εισιτήρια, «η ντιζέζ τσέπης», όπως την είχε αποκαλέσει ελληνική εφημερίδα της εποχής, γνωρίζεται με τον 25χρονο τότε Δημήτρη Χορν. Και τον ερωτεύεται κεραυνοβόλα, αν και τότε ο σπουδαίος Έλληνας ηθοποιός ήταν παντρεμένος με τη Ρίτα Φιλίππου.
Ήταν τόσο έντονος ο πόθος που ένιωσε για τον Χορν, που δύο μέρες αργότερα, στις 20 Σεπτεμβρίου 1946, έχοντας επιστρέψει στη Γαλλία, του στέλνει ερωτική επιστολή, στην οποία έγραφε μεταξύ άλλων:
«Σ’ αγαπώ όπως δεν αγάπησα ποτέ κανέναν, Τάκη, μη μου πληγώσεις την καρδιά! Μπορεί να έρθεις στο Παρίσι με την Ειρήνη, αλλά μάλλον δεν το βλέπω. Έτσι θα έρθω εγώ κοντά σου τον Νοέμβριο. Κανείς στον κόσμο δεν θα με εμποδίσει να έρθω στην Αθήνα, όμως αυτό που πρέπει να κάνεις χωρίς δισταγμό είναι να έρθεις στην Αμερική τον Δεκέμβριο. Έτσι θα ξανασμίξουμε εκεί και από κει ελπίζω να σε φέρω στο Παρίσι, που όταν το γνωρίσεις θα το αγαπήσεις όσο κι εγώ».
Η τετρασέλιδη επιστολή τελείωνε: «Ξέρω πως είμαι ικανή να τα παρατήσω όλα για σένα».
Όλα αυτά έγιναν γνωστά το 2015, όταν η εν λόγω επιστολή, μαζί με ένα τηλεγράφημά της, πάλι προς τον Χορν, δημοπρατήθηκαν, πιάνοντας 1.500 ευρώ. Εννοείται πως ο Χορν δεν μίλησε ποτέ δημόσια γι’ αυτό.
Ο έτερος Έλληνας –έστω και κατά το ήμισυ– ήταν ο τραγουδοποιός Ζορζ Μουστακί, με τον οποίο, εκτός από το ότι της έδωσε το τραγούδι του «Milord», έζησε ένα σύντομο ειδύλλιο.
Και το 1962 προκύπτει ο Μίκης Θεοδωράκης, αυτή τη φορά μέσα από μια συνεργασία. Ο Έλληνας συνθέτης γράφει μουσική για τη γαλλική ταινία Οι εραστές του Τερουέλ. Ένα από τα μουσικά θέματα του φιλμ γίνεται τραγούδι, που το ερμηνεύει η Πιάφ σε μία από τις τελευταίες της ηχογραφήσεις. «Το δυστύχημα ήταν που τη γνώρισα όταν ήταν πια πολύ άρρωστη», είχε πει σε συνέντευξή του ο συνθέτης.
Και κάπου εκεί υπάρχει και ένας ακόμα Έλληνας, που η μοίρα τον έκανε να είναι ο τελευταίος άντρας της ζωής της.
Οι μεγάλες αλήθειες
Ο δεύτερος και τελευταίος σύζυγος της μεγάλης ερμηνεύτριας ήταν ο Έλληνας Τεό Σαραπό, ή Θεοφάνης Λαμπούκας, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα. Ο Τεό ήταν πρώην κομμωτής, ηθοποιός και τραγουδιστής. Η Πιάφ τον φώναζε χαϊδευτικά «Σ’ αγαπώ».
Ήταν 20 χρόνια μικρότερός της και ο γάμος τους κράτησε έναν χρόνο και μία μέρα. Συγκεκριμένα, παντρεύτηκαν στις 9 Οκτωβρίου 1962. Εκείνη έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, το 1963.
Τόσο κατά τη διάρκεια του γάμου τους όσο και μετά, ο Σαραπό αντιμετωπίστηκε από μερίδα του Τύπου και του κόσμου ως προικοθήρας και ζιγκολό. Η αλήθεια ήταν ότι ο συμπατριώτης μας όχι μόνο την αγάπησε, αλλά της φέρθηκε και υποδειγματικά. Όπως έχουν γράψει και οι βιογράφοι της τραγουδίστριας, έφτασε να την ταΐζει, αφού εκείνη, από ένα σημείο και μετά, δεν μπορούσε ούτε αυτό να κάνει.
Ο χρόνος που έμειναν μαζί την έκανε να σχεδιάζει ακόμα και μια νέα περιοδεία στις ΗΠΑ. Όμως δεν πρόλαβε. Έφυγε από τη ζωή στις 10 Οκτωβρίου 1963.
Όταν ανοίχτηκε η διαθήκη της, ο Τεό Σαραπό κληρονόμησε επτά εκατομμύρια γαλλικά φράγκα – αλλά σε χρέη. Λίγο μετά το θάνατό της, και συγκεκριμένα τα Χριστούγεννα του 1963, του έγινε έξωση από το διαμέρισμά τους στη λεωφόρο Λαν. Από αυτή την πολύ κακή στιγμή του εμπνεύστηκε το τραγούδι του «La maison qui ne chante plus» («Το σπίτι που δεν τραγουδά πια»), το οποίο έγινε επιτυχία.
Όμως και σε αυτόν η ζωή δεν φέρθηκε με τον καλύτερο τρόπο. Στις 28 Αυγούστου 1970 σκοτώθηκε σε τροχαίο, σε ηλικία μόλις 34 ετών. Τάφηκε δίπλα στην Πιάφ, στο κοιμητήριο Περ Λασαίζ, στο Παρίσι. Η επιγραφή πάνω στον κοινό τους τάφο γράφει: «Η αγάπη τα κατακτά όλα».
Και εδώ εύλογα κάποιος θα αναρωτηθεί πώς ήταν δυνατόν η πιο πετυχημένη τραγουδίστρια της εποχής της να έχει τόσα χρέη. Η ίδια είχε πει ότι ήταν πολύ σπάταλη, σε τραγικό βαθμό. Μάλιστα, αισθανόταν τύψεις, καθώς με τα (πολλά) χρήματα που είχε αποκτήσει θα μπορούσε να είχε βοηθήσει πολύ κόσμο. Στην αυτοβιογραφία της είχε αναφέρει το παρακάτω περιστατικό:
«Ήμουν καθισμένη σ’ ένα από τα ψηλά σκαμνιά, μπροστά στο μπαρ, όταν ξαφνικά πήρε το μάτι μου κάποια νέα γυναίκα που έβγαινε από το μπαρ έξω στο δρόμο σχεδόν τρικλίζοντας. Ύστερα προχώρησε και λίγα βήματα παραπέρα έσκυψε, απέθεσε τον μπόγο που κρατούσε στο κατώφλι ενός σπιτιού και απομακρύνθηκε. Μέσα στον μπόγο ήταν ένα νεογέννητο».
Η Πιάφ πήρε το μωρό στην αγκαλιά και άρχισε να κυνηγά τη νεαρή γυναίκα. Όταν την πρόλαβε, η γυναίκα της εξήγησε ότι ήταν ανύπαντρη, πως ο πατέρας του παιδιού την είχε εγκαταλείψει και πως οι γονείς της την είχαν διώξει από το σπίτι.
«Θέλοντας και μη, με ακολούθησε στο μπαρ. Καθήσαμε σ’ ένα τραπεζάκι. Άνοιξα την τσάντα μου, έβγαλα το βιβλίο μου με τα τσεκ, υπέγραψα ένα τσεκ για ένα εκατομμύριο φράγκα και της το έδωσα».
