Ο Σεμιόν Αράλοφ, ο πρώτος πρεσβευτής της Σοβιετικής Ρωσίας στην Άγκυρα, κατέγραψε στα απομνημονεύματά του συγκλονιστικές λεπτομέρειες για τις σφαγές που είχαν προκαλέσει οι κεμαλιστές στην περιοχή του Πόντου.
Τα απομνημονεύματα αυτά κυκλοφόρησαν στη Μόσχα το 1960 με τον τίτλο Vospominaniia sovetskogo diplomata 1922-1923 (Απομνημονεύματα Σοβιετικού διπλωμάτη, 1922-1923), από το Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων.
Ο Αράλοφ περιγράφει στις μαρτυρίες του την εικόνα της ερήμωσης και τις σφαγές, και πώς ο ίδιος και ο στρατηγός Φρούνζε έγιναν μάρτυρες της βίαιης εκτόπισης των Ποντίων προς το εσωτερικό της Ανατολής (οι περιβόητες «πορείες θανάτου».
Πώς διαμορφώθηκε η σοβιετική στάση
Το σημείο καμπής της σοβιετικής στάσης στο ζήτημα της Ανατολής υπήρξε η απόφαση για ειρήνευση με κάθε κόστος με τους Γερμανοαυστριακούς και τους Νεότουρκους. Ήδη, με την επικράτηση της Επανάστασης είχαν ξεκινήσει οι συνομιλίες με τους Γερμανούς και είχε επιτευχθεί μια καταρχήν παύση των εχθροπραξιών. Οι συνομιλίες έγιναν στην πολωνική πόλη Μπρεστ Λιτόφσκ (Brześć Litewski). Παράλληλα, στη Γερμανία άρχισαν να ξεσπούν οι πρώτες επαναστατικές κινήσεις.
Οι συνέπειες της Συνθήκης του Μπρεστ Λιτόφσκ θα είναι καταλυτικές τόσο για το ευρωπαϊκό επαναστατικό κίνημα όσο και για τη μοίρα των λαών της Ανατολής.
Επίσης, η ίδια η Σοβιετική Ένωση θα μπει σε μια διαδικασία εσωστρέφειας και βίαιης επίλυσης των εκκρεμών αντιθέσεων που υπήρχαν και εντός του επαναστατικού στρατοπέδου και εντός της ρωσικής κοινωνίας.2
Μετά την καταστολή της γερμανικής επανάστασης, οι Σοβιετικοί θα έρθουν σε επαφή με τον αυτοεξόριστο ηγέτη των Νεότουρκων Εμβέρ Πασά. Επίσης, μέσω των Τούρκων κομμουνιστών του Μουσταφά Σουμπχί, που τον Μάιο του 1919 πήγε στη Μικρά Ασία από τη Ρωσία, οι Μπολσεβίκοι ήρθαν σε επαφή με το τουρκικό εθνικιστικό κίνημα που άρχισε να οργανώνει ο Μουσταφά Κεμάλ.
Έτσι βαθμιαία θα διαμορφωθεί μια κοινή άποψη στη βάση της ύπαρξης ενός κοινού εχθρού.
Σοβιετομουσουλμανική συμμαχία κόντρα στον ιμπεριαλισμό
Στη συνέχεια, η σοβιετική ηγεσία θα βλέπει στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μόνο Τούρκους εργάτες και μόνο τουρκικές πόλεις. Χαρακτηριστική είναι η πρόταση που έγινε το φθινόπωρο του ’19 στον Νεότουρκο ηγέτη Εμβέρ Πασά να «πάει στη Μόσχα [σ.τ.σ.: από το Βερολίνο, όπου είχε καταφύγει μετά την ήττα] και να προσπαθήσει εκεί να πραγματώσει το τολμηρό σχέδιο μιας σοβιετομουσουλμανικής συμμαχίας, μιας συμφωνίας ανάμεσα στον ρωσικό μπολσεβικισμό και τον τουρκικό εθνικισμό ενάντια στον βρετανικό ιμπεριαλισμό…».3
Μέσα από μια ενδιαφέρουσα διπλωματική και ιδεολογική συνάντηση, η σχέση μεταξύ Λένιν και Κεμάλ θα μετατραπεί σε σχέση φιλίας και συμμαχίας. Το εθνικιστικό κεμαλικό κίνημα θα χρησθεί «εθνικοαπελευθερωτικό» και θα βοηθηθεί με πολλούς τρόπους.
Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή θα έχει η συμμετοχή της Ελλάδας στα τέλη του 1919 έως και τον Απρίλιο του ’20 στην αντιμπολσεβικική εκστρατεία που οργάνωσαν οι Βρετανοί και οι Γάλλοι, όπως και ο έλεγχος των Στενών από τους Συμμάχους. Ο ελληνικός Στρατός, όπως και το ελληνικό Ναυτικό, εκλήφθησαν ως εργαλεία άσκησης της βρετανικής πολιτικής στο χώρο της Εγγύς Ανατολής και της Μαύρης Θάλασσας.
Η προσέγγιση των Σοβιετικών με τους Τούρκους εθνικιστές είχε χαρακτήρα στρατηγικής επιλογής, η οποία δεν αναιρέθηκε ούτε όταν οι κεμαλικοί δολοφόνησαν τον ηγέτη του τουρκικού κομμουνιστικού κόμματος Μουσταφά Σουμπχί, τη σύζυγό του και 14 ηγετικά στελέχη τον Ιανουάριο του 1921.
Η υπογραφή «Συνθήκης Φιλίας και Αδελφοσύνης» μεταξύ της εθνικιστικής Τουρκίας και της Σοβιετικής Ένωσης έγινε στις 16 Μαρτίου 1921. Την ίδια εποχή, ο ελληνικός Στρατός πραγματοποιούσε την πρώτη του μεγάλη επιχείρηση εναντίον των κεμαλικών δυνάμεων με την κατάληψη της Κιουτάχειας.
Οι οδηγίες του Λένιν και το «Κακό παιχνίδι της διαλεκτικής»
Χαρακτηριστικές είναι οι οδηγίες που δίνει ο Λένιν στον πρώτο Σοβιετικό πρέσβη που αποστέλλεται στην Άγκυρα:
«Ο Μουσταφά Κεμάλ Πασά δεν είναι σοσιαλιστής. Πάντως φαίνεται ότι είναι υπέροχος οργανωτής, έξυπνος, ηγήθηκε της αστικοδημοκρατικής επανάστασης και τα έβαλε με τους ιμπεριαλιστές επιδρομείς… Είναι ανάγκη να βοηθηθεί. Και αυτό είναι σημαντική δουλειά προς τους Τούρκους εργάτες και αγρότες. Νά ποιο είναι το νόημα της δουλειάς σας: Να σέβεστε την τουρκική κυβέρνηση, τον τουρκικό λαό, να μην είστε υπερόπτης και προπάντων να μην αναμιγνύεστε στις εσωτερικές υποθέσεις».
O Aράλοφ, Σοβιετικός πρέσβης στην Άγκυρα, γράφει για τις δραματικές εικόνες των σφαγών που συνάντησε και περιγράφει την προσπάθεια παρέμβασης που έκανε προς τον Κεμάλ:
«[συναντήσαμε] πτώματα σφαγιασμένων Ελλήνων τους οποίους είχαν απαγάγει από τα σπίτια τους και είχαν σκοτώσει πάνω στους δρόμους. Του είπα [του Κεμάλ] για τις φρικτές σφαγές των Ελλήνων που είχε δει ο Φρούνζε και αργότερα εγώ ο ίδιος. Έχοντας υπ’ όψιν μου τη συμβουλή του Λένιν να μη θίξω την τουρκική εθνική φιλοτιμία, πρόσεχα πολύ τις λέξεις μου…».4
Πάντως, ουδέποτε το κεμαλικό κίνημα θα αποκτήσει κάποιο μεγαλύτερο κύρος στα μάτια των Σοβιετικών.
Στη 18η Συνεδρίαση του Συνεδρίου της Κομιντέρν θα δηλωθεί: «Μετά τις Συνθήκες του Λονδίνου, η κυβέρνηση της Άγκυρας είναι κυβέρνηση προδοτική».5
Είναι χαρακτηριστική η αναφορά του Άγι Στίνα:
«Το κίνημα του Κεμάλ είχε δημιουργήσει πολύ ενοχλητικούς πονοκεφάλους στους θεωρητικούς της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Δεν έμπαινε σε κανένα από τα γνωστά, σύμφωνα με τη μαρξιστική θεωρία, καλούπια των ιστορικών κινημάτων. Εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα μόνο του δεν λέει τίποτα. Δεν είναι αυτός ταξικός ορισμός… Πρόκειται στο βάθος για αστικοδημοκρατική επανάσταση; Αλλά όλες τις επιχειρήσεις στην Τουρκία τότε τις είχαν Έλληνες, Αρμένηδες και Εβραίοι. Αυτοί ήταν η αστική τάξη. Αλλά αυτή την αστική τάξη ο Κεμάλ την περνούσε διά πυρός και σιδήρου. Με το νικηφόρο τέρμα του κινήματός του ούτε ίχνος από αυτούς δεν θα έμενε στο έδαφος της Τουρκίας… Δηλαδή δεν υπήρχε τούρκικη αστική τάξη. Τότε τι είναι αυτό το κίνημα; “Ιδιοτροπία της ιστορίας; Κακό παιχνίδι της διαλεκτικής;”. Στο τέλος, αφού το κίνημα δεν έμπαινε σε κανένα από τα γνωστά καλούπια, ο φάκελος “Κεμαλικό Κίνημα” μπήκε στο αρχείο».6
Πάντως, η εμμονική υποστήριξη του κεμαλικού κινήματος, ενώ είχαν αλλάξει οι γεωπολιτικοί όροι με την οριστική συμμαχία του κεμαλικού κινήματος με τις Δυτικές δυνάμεις, δημιουργεί έως σήμερα αναπάντητα ερωτήματα.
Ακόμα και η υποβάθμιση της δολοφονίας των Τούρκων κομμουνιστών, του επικεφαλής Μουσταφά Σουμπχί και 14 συντρόφων του, καθώς και η διάλυση Κομμουνιστικού Κόμματος από τον Μουσταφά Κεμάλ δεν ήταν ικανές να αλλάξουν τις επιλογές του Λένιν. Με αποτέλεσμα να παραμείνουν οι Σοβιετικοί σύμβουλοι έως το τέλος και να συνδράμουν τον κεμαλικό στρατό κατά την τελευταία και νικηφόρα επίθεση κατά των Ελλήνων τον Αύγουστο του 1922.
Αυτή η μεγάλη προσήλωση στην κεμαλική νίκη από την πλευρά του Λένιν και η αποτελεσματική βοήθεια που παρείχε στο τουρκικό εθνικιστικό κίνημα αποτυπώθηκαν στο εμβληματικό γλυπτό της νίκης στο κέντρο της Κωνσταντινούπολης, όπου εκτός από τους Τούρκους συντελεστές της νίκης περιλαμβάνονται και οι Σοβιετικοί Βοροσίλοφ και Φρούνζε.
* Ο Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας και συγγραφέας. Πηγή του κειμένου είναι το βιβλίο του Μικρασιατική Καταστροφή. Από τη Λούξεμπουργκ και τον Γληνό στην ήττα και στο τραύμα, εκδ. Historical Quest, Αθήνα 2019.
Το κείμενο περιλαμβάνεται στην ειδική έκδοση που κυκλοφόρησε με τη Ναυτεμπορική την Τρίτη 19 Μαΐου 2026. Σε δημοσιογραφική παραγωγή του pontosnews.gr, συγκεντρώνει κορυφαίους επιστήμονες, σπάνια ντοκουμέντα, διεθνείς μαρτυρίες και ιστορικά τεκμήρια που φωτίζουν τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας.
Το έργο του pontosnews.gr για τη διατήρηση της συλλογικής μνήμης του προσφυγικού ελληνισμού, με ουσιαστικό κοινωνικό αντίκτυπο, συνδράμουν υποστηρίζοντας τη συγκεκριμένη έκδοση οι ΔΕΗ, AEGEAN OIL, AEGEAN SHIPPING, HEC, MELCO και η Περιφέρεια Αττικής.
| ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ |
