Ο Κρόνος φαίνεται πως έχει ιδιαίτερη αδυναμία στη… γεωμετρία. Περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες μετά την ανακάλυψη του διάσημου εξαγώνου στον βόρειο πόλο του, οι επιστήμονες εντόπισαν ένα νέο, ακόμη πιο πολύπλοκο σχήμα στο άλλο άκρο του πλανήτη: ένα γιγάντιο ατμοσφαιρικό κύμα με δέκα πλευρές.
Το «δεκάγωνο» περιβάλλει τον νότιο πόλο του Κρόνου και καταγράφηκε με μεγάλη ευκρίνεια από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble.
Η ανακάλυψη, η οποία παρουσιάστηκε στις 2 Σεπτεμβρίου στο επιστημονικό περιοδικό Science Advances, αποτελεί την πρώτη παρατήρηση μιας τόσο μεγάλης και κανονικής πολυγωνικής δομής στο νότιο ημισφαίριο του πλανήτη.
Ένα κύμα με δέκα πλευρές
Παρά την εντυπωσιακή εικόνα, το δεκάγωνο δεν είναι μια συμπαγής δομή ούτε ένας «τοίχος» από σύννεφα. Πρόκειται για ένα τεράστιο ατμοσφαιρικό κύμα που βρίσκεται μέσα σε έναν από τους ισχυρούς αεροχειμάρρους του Κρόνου.
Ο αεροχείμαρρος δεν ακολουθεί μια ομαλή κυκλική διαδρομή γύρω από τον πόλο, αλλά παρουσιάζει δέκα μεγάλους κυματισμούς, σχηματίζοντας το περίγραμμα ενός δεκαγώνου. Κάθε πλευρά του υπολογίζεται ότι φθάνει περίπου τα 16.800 χιλιόμετρα – είναι, δηλαδή, μεγαλύτερη από τη διάμετρο της Γης.
Παρατηρώντας τον Κρόνο σε διαφορετικά μήκη κύματος, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι το φαινόμενο είναι ορατό σε διαφορετικά ύψη της ατμόσφαιρας. Αυτό δείχνει ότι δεν περιορίζεται στις κορυφές των νεφών, αλλά αποτελεί μια κατακόρυφα εκτεταμένη ατμοσφαιρική δομή.
Από μια αυλή στην Αυστραλία στο Hubble
Σημαντικό ρόλο στην ανακάλυψη έπαιξαν οι παρατηρήσεις ερασιτεχνών αστρονόμων. Το 2024 ο Τρέβορ Μπάρι, πρώην εργαζόμενος σε ορυχεία που έχει εγκαταστήσει το δικό του παρατηρητήριο στην αυλή του σπιτιού του στο Μπρόκεν Χιλ της Αυστραλίας, και ο Γάλλος ερασιτέχνης αστρονόμος Ζαν-Πολ Οζέ πρόσεξαν μια αμυδρή, κυματοειδή ζώνη κοντά στον νότιο πόλο.
Οι εικόνες τους είχαν αναρτηθεί στο Planetary Virtual Observatory Laboratory, ένα διεθνές αρχείο πλανητικών παρατηρήσεων που διαχειρίζεται το Πανεπιστήμιο της Χώρας των Βάσκων. Μαζί με τον επικεφαλής της έρευνας Αγουστίν Σάντσεθ-Λαβέγα, άρχισαν να εξετάζουν παλαιότερες λήψεις του Hubble.
Στα δεδομένα του προγράμματος OPAL εντοπίστηκαν αμυδρές ενδείξεις της δομής ήδη από το 2023. Το σχήμα έγινε εντονότερο το 2024 και αποτυπώθηκε πλέον καθαρά στις παρατηρήσεις του Αυγούστου και του Σεπτεμβρίου του 2025.
Η αποστολή Cassini, η οποία μελετούσε τον Κρόνο από το 2004 έως το 2017, δεν είχε εντοπίσει κάποια αντίστοιχη, μακρόβια δομή στον νότιο πόλο. Επειδή η αλλαγή των εποχών του πλανήτη απέκρυψε την περιοχή από τη Γη για περισσότερο από μία δεκαετία, οι ερευνητές εκτιμούν ότι το δεκάγωνο πιθανότατα σχηματίστηκε κάποια στιγμή ανάμεσα στο 2017 και το 2023.
Δεν είναι το νότιο δίδυμο του εξαγώνου
Το βόρειο εξάγωνο παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στις εικόνες των Voyager 1 και 2, στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Έκτοτε παραμένει εντυπωσιακά σταθερό και σχεδόν ακίνητο ως προς το γεωγραφικό μήκος του Κρόνου.
Το νέο δεκάγωνο συμπεριφέρεται διαφορετικά. Μετακινείται αργά προς τα ανατολικά, με ταχύτητα περίπου 10 χιλιομέτρων την ώρα, ενώ η ένταση και η καθαρότητα των πλευρών του εξακολουθούν να μεταβάλλονται.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι ενδέχεται να παρακολουθούν μια γιγάντια ατμοσφαιρική δομή την ώρα που αυτή σχηματίζεται.
Δεν γνωρίζουν ακόμη τι προκάλεσε την εμφάνισή της ούτε εάν θα εξελιχθεί σε ένα σταθερό και μακρόβιο χαρακτηριστικό όπως το εξάγωνο ή αν θα εξασθενήσει και θα εξαφανιστεί.
Ένα σπάνιο παράθυρο στην ατμόσφαιρα των γιγάντιων πλανητών
Η ερευνητική ομάδα σχεδιάζει να συνεχίσει την παρακολούθηση του φαινομένου με το Hubble και το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb. Παράλληλα, θα χρησιμοποιηθούν υπολογιστικά μοντέλα για να διερευνηθεί ο μηχανισμός που δημιούργησε τους δέκα κυματισμούς.
Η εξέλιξη του δεκαγώνου μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα πώς σχηματίζονται και διατηρούνται τεράστια και οργανωμένα καιρικά συστήματα σε πλανήτες χωρίς στερεή επιφάνεια.
Κυρίως, τους προσφέρει κάτι εξαιρετικά σπάνιο: την ευκαιρία να παρακολουθήσουν σχεδόν από την αρχή τη γέννηση ενός από τα πιο παράξενα ατμοσφαιρικά μοτίβα του ηλιακού συστήματος.
