Τον Ιούλιο του 1908, η Θεσσαλονίκη βρέθηκε στο επίκεντρο μιας ιστορικής καμπής που συγκλόνισε την Οθωμανική Αυτοκρατορία: την Επανάσταση των Νεοτούρκων. Όπως καταγράφει ο λογοτέχνης και ερευνητής Γιώργος Ζωγραφάκης σε κείμενο του το 1983 –δημοσιεύτηκε στο Μακεδονικόν Ημερολόγιον του 1984– επρόκειτο για μια εκρηκτική περίοδο, η οποία διαμόρφωσε μια ατμόσφαιρα που παρουσίαζε εντυπωσιακές αναλογίες με τον τότε σύγχρονο κόσμο, δηλαδή εκείνον της δεκαετίας του ’80.
Η αφετηρία της επανάστασης, στις 23 Ιουλίου 1908, υπήρξε εντελώς αναπάντεχη. Η πόλη κατακλύστηκε από αφίσες που κατήγγελλαν τον αφόρητο δεσποτισμό του Αμπντούλ Χαμίτ και τον εξευτελισμό της Τουρκίας.
Παρά τις αρχικές αμφιβολίες του πληθυσμού, το κλίμα ανατράπηκε γρήγορα. Με το σύνθημα «Γιασασίν Χουριέτ» (Ζήτω η ελευθερία), περισσότεροι από 10.000 διαδηλωτές πλημμύρισαν την Πλατεία Ελευθερίας, ενώ ρήτορες μιλούσαν σε όλες τις γλώσσες της περιοχής –τουρκικά, ισπανικά, γαλλικά, ελληνικά, βουλγάρικα, ρουμανικά και αρβανίτικα– καλώντας σε ενότητα.
Μουσουλμάνοι, Έλληνες, Εβραίοι, Βούλγαροι, Ρουμάνοι και Αλβανοί αδελφώθηκαν στους δρόμους, την ώρα που ο Σουλτάνος υποχρεωνόταν να επαναφέρει σε ισχύ το καταργηθὲν Σύνταγμα.
Πίσω από αυτή την πανηγυρική εικόνα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η δομή του μυστικού κινήματος. Η οργάνωση βασιζόταν σε ένα κεντρικό δεκαμελές συμβούλιο και αναπτυσσόταν κατά γεωμετρική πρόοδο σε ομάδες των 50, 250 και 1.250 ατόμων. Αυτό το απρόσωπο και άγραφο σύστημα, χωρίς επίσημο πρόεδρο ή αρχεία, θωράκιζε την οργάνωση απέναντι στην προδοσία, παρά το κύμα χαφιέδων που εξαπέλυσε ο στρατιωτικός διοικητής Ναζίμ πασάς. Παράλληλα, προσωπικότητες όπως ο Νιαζή μπέης και ο Εμβέρ μπέης προσχώρησαν στους επαναστάτες, ενώ ακόμη και τα στρατεύματα που στάλθηκαν από την Ασία συμπαρατάχθηκαν με το κίνημα.
Έτσι, για λίγους μήνες, η Θεσσαλονίκη «έγινε» η ουσιαστική πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, διορίζοντας διοικητές και νομοθετώντας, μέσα σε μια γενική ψευδαίσθηση ότι αιώνες σκλαβιάς και μίσους είχαν εξαλειφθεί.
Ωστόσο, οι διευθύνοντες το κίνημα παρέμεναν αθέατοι, θεωρώντας λανθασμένα ότι η χώρα μπορούσε να αναδιοργανωθεί απλώς με μερικά φιλελεύθερα διατάγματα. Αυτή η γοητευτική οπτασία δεν άργησε να διαλυθεί, καθώς μόλις τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1912, οι Βαλκανικοί πόλεμοι σφράγισαν οριστικά τη μελλοντική ιστορική εξέλιξη της περιοχής.
118 χρόνια μετά την επανάσταση των Νεοτούρκων στη Θεσσαλονίκη, σήμερα, ίσως μπορούμε να δούμε με άλλο μάτι το κείμενο του Γιώργου Ζωγραφάκη που ακολουθεί. Πάντως οι ημερομηνίες ταυτίζονται απόλυτα…
∼
23 Ιουλίου 1908: Ένα αναπάντεχο γεγονός έρχεται να συγκλονίσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι Νεότουρκοι κηρύσσουν την επανάσταση στη Θεσσαλονίκη. Πριν ακόμη ξημερώσει όλοι οι δρόμοι είναι γεμάτοι από μεγάλα τοιχοκολλήματα που καταγγέλουν στο λαό τον αφόρητο δεσποτισμό του Αβδούλ Χαμήτ και τον εξευτελισμό της Τουρκίας που είναι εκτεθειμένη σε κάθε ξένη βουλημία.
Σε κάθε γωνιά, σε κάθε σταυροδρόμι, στα καφενεία, ρήτορες προσκαλούν τα πλήθη να ξεσηκωθούν εναντίον του χαμητικού καθεστώτος. Τα αστυνομικά όργανα ακούν αυτούς τους προκλητικούς λόγους, αλλά δεν τολμούν να επέμβουν. Πλάι σε κάθε τοιχοκόλλημα στέκονται δυο επαναστάτες με το πιστόλι στο χέρι και σχολιάζουν το κείμενο. Γύρω από τους ρήτορες στέκονται οπλισμένοι αξιωματικοί έτοιμοι να πυροβολήσουν οποιονδήποτε θα τολμούσε να εμποδίσει την ανατρεπτική προπαγάνδα.
Τις πρώτες πρωινές ώρες ο πληθυσμός ήτανε διστακτικός και δύσπιστος. Δεν ήταν συνηθισμένος σε τέτοιου είδους φλογερές ρητορίες. Αλλά δεν άργησε να παρασυρθεί. Κατά το μεσημέρι οι επαναστάτες είναι κύριοι του τηλεγραφείου. Στέλλουν διαταγές στις επαρχίες. Κατακρατούν τα τηλεγραφήματα.
Εν τω μεταξύ η κίνηση στους δρόμους γίνεται όλο και πιο ζωηρή. Οι συγκεντρώσεις μεταβάλλονται σε ανθρωποθάλασσες. Διαρκώς ακούγονται κραυγές με το σύνθημα: Γιασασίν Χουριέτ! (Ζήτω η ελευθερία!). Στην πλατεία που πήρε αργότερα το όνομα Πλατεία Ελευθερίας είναι συγκεντρωμένοι περισσότεροι από 10.000 διαδηλωτές. Χειροκροτούν και ζητωκραυγάζουν.
Οι ρήτορες μιλούν σ’ όλες τις γλώσσες: Τουρκικά, ισπανικά, γαλλικά, ελληνικά, βουλγάρικα, ρουμανικά, αρβανίτικα. Καλούν το λαό να ξεχάσει τα μίση και να ζήσει με ομόνοια και αγάπη. Δεν πρέπει πια να υπάρχουν θρησκευτικές και φυλετικές διακρίσεις. Όλοι είναι αδέλφια και οι Μουσουλμάνοι και οι Έλληνες και οι Εβραίοι και οι Βούλγαροι και οι Ρουμάνοι και οι Αλβανοί. Ως τα μεσάνυχτα της ίδιας ημέρας είναι σωστό παραλήρημα. Δεν υπάρχει πια θέση για τον Τύραννο. Κάτω ο Αβδούλ Χαμήτ ο προδότης, ο εχθρός της πατρίδας!
Γύρω από ένα κεντρικό συμβούλιο που αποτελείται από δέκα μέλη άγνωστα στους περισσότερους, υπάρχουν δέκα άλλες ομάδες και κάθε μια απ’ αυτές είναι ο πυρήνας για άλλες πέντε ομάδες και ούτω καθ’ εξής. Τα δέκα αρχικά μέλη παίρνουν άλλα 40 και σχηματίζουν μιαν ομάδα από 50. Τα 50 σχηματίζουν μια δύναμη από 250. Τα 250 μιαν άλλην δύναμη από 1.250 κλπ. Ο κύκλος ευρύνεται κατά γεωμετρική πρόοδο. Κάθε ομάδα βρίσκεται σε επαφή με την προηγούμενη μ’ ένα μέλος που διαβιβάζει τις διαταγές. Έτσι οι αποφάσεις του κεντρικού συμβουλίου φθάνουν αμέσως στον προορισμό τους. Δεν υπάρχει ούτε πρόεδρος, ούτε αρχεία. Όλα είναι απρόσωπα και άγραφα. Οποιαδήποτε προδοσία, εγκατάλειψη, λιποταξία, δεν μπορεί να έχει, μ’ αυτό το σύστημα παρά ασήμαντες συνέπειες.
Οι αρχές αντιλαμβάνονται τη συνωμοσία. Εκατοντάδες χαφιέδες από τη Κωνσταντινούπολη κατακλύζουν τη Θεσσαλονίκη. Ανήκουν σε κάθε κοινωνική τάξη. Ο Ναζήμ πασάς, στρατιωτικός διοικητής της Θεσσαλονίκης έχει πάρει το μέρος του Σουλτάνου. Επιδιώκει να απομακρύνει τους ύποπτους αξιωματικούς και προκαλεί ευρείες μεταβολές στις ανώτερες θέσεις του Στρατού.
Όμως τον Ιούλιο του 1908, τραυματίζεται θανάσιμα στην πλατεία του Λευκού Πύργου. Ένα μήνα αργότερα αρχίζουν οι προσχωρήσεις στο κίνημα διαφόρων προσωπικοτήτων.
Ο Νιαζή μπέης, ο Εμβέρ μπέης, τάσσονται στο πλευρό των επαναστατών. Στη Γευγελή, στα Σκόπια, στο Σκούταρι, στην Αδριανούπολη, στις Σαράντα Εκκλησιές, στην Έδεσσα, ολόκληροι λόχοι προσχωρούν στο κίνημα, τους χαφιέδες τους δολοφονούν στη μέση του δρόμου. Στο Μοναστήρι, στη Θεσσαλονίκη, στρατηγοί και ιμάμηδες που θεωρούνται εχθροί της επαναστάσεως εξαφανίζονται. Τα στρατεύματα που μεταφέρονται από την Ασία για να καταπνίξουν τον Χουριέτ ενώνονται με την οργάνωση.
Στις 22 Ιουλίου, το Μοναστήρι, υψώνει πρώτο τη σημαία της ανταρσίας. Την επομένη, ολόκληρος ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης ξεσπά σαν ένας άνθρωπος. Και το ξέσπασμα αυτό αποφασίζει για τον οριστικό θρίαμβο. Ο Σουλτάνος υποχωρεί και τότε αποφασίζει να επαναφέρει εν ισχύει τα καταργηθέν Σύνταγμα.
Η Παρασκευή 24, το Σάββατο 25 και η Κυριακή 26 Ιουλίου 1908, σταθήκαν για τη Θεσσαλονίκη, ημέρες αληθινά επικές.
Αντάρτες, κομιτατζήδες, τσέτες, όλοι κατέβηκαν στις πλατείες, στα καφενεία. Μουσικές παιανίζουν όλη την ημέρα. Δεν υπάρχουν πια μίση. Οι Τούρκοι αξιωματικοί αδελφώνονται μ’ εκείνους που χτες ακόμη, καταδιώκοντο χωρίς οίκτο. Ραββίνοι, Έλληνες και Βούλγαροι παπάδες, ιμάμηδες, περπατούν στους δρόμους αγκαλιασμένοι. Όλοι έχουν την εντύπωση πως ο κόσμος ξαναγεννιέται.
Η δυστυχισμένη η Μακεδονία που σπαραζόταν χρόνια και χρόνια θα γνωρίσει – έτσι πιστεύουν– επί τέλους την ειρήνη και την ευδαιμονία.
Η μια παρέλαση ακολουθεί την άλλη. Η Μασσαλιώτισσα, που είναι ο αγαπητός ύμνος των Νεοτούρκων, ακούγεται παντού.
Όλα τώρα είναι πια ελεύθερα: ο λόγος, ο τύπος. Ο καθένας μπορεί να λέγει ό,τι θέλει. Κανένας δεν αμφιβάλλει πως το παρελθόν είναι νεκρό και πως πέντε αιώνες σκλαβιάς και μίσους ανάμεσα σε Έλληνες και Βουλγάρους έχουν σβύσει σαν από μαγεία.
Η Θεσσαλονίκη διευθύνει τα πάντα. Αυτή διορίζει, αυτή παύει διοικητές, νομοθετεί. Για μερικούς μήνες γίνεται η πρωτεύουσα της Τουρκίας.
Όμως οι διευθύνοντες το όλο κίνημα παραμένουν αθέατοι. Κανείς δεν ξέρει ούτε ποιοί, ούτε πού συνεδριάζουν. Ετοιμάζονται για την αναδιοργάνωση της χώρας και νομίζουν πως όλα έχουν μεταβληθεί με μερικά φιλελεύθερα διατάγματα.
Η γοητευτική αυτή οπτασία που γέμισε χαρά και ελπίδα τις καρδιές τόσων ανθρώπων δεν άργησε να διαλυθεί. Οι Βαλκανικοί πόλεμοι, έπειτα από 4 χρόνια (το 1912), έβαλαν την οριστική σφραγίδα τους στη μελλοντική ιστορική εξέλιξη του βαλκανικού χώρου.
