Καλοκαίρι 1973. Η χώρα μας βρίσκεται υπό καθεστώς χούντας. Έχει προηγηθεί στις 23 Μαΐου, το Κίνημα του Ναυτικού. Επρόκειτο για μια στασιαστική προσπάθεια στην οποία προέβησαν επισήμως, 207 συνολικά αξιωματικοί και υπαξιωματικοί του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, με στόχο την ανατροπή του δικτατορικού καθεστώτος. Η αντίδραση της Δικτατορίας υπήρξε άμεση, με σύλληψη όλων σχεδόν των μυημένων στο Κίνημα, πολλοί εκ των οποίων βασανίσθηκαν απάνθρωπα, όπως ο απόστρατος τότε ταγματάρχης Σπύρος Μουστακλής τον οποίον κατέστησαν ανάπηρο.
Από την άλλη, ο Γιώργος Παπαδόπουλος έβαζε μπροστά το σχέδιο φιλελευθεροποίησης της χώρας. Συγκεκριμένα την 1η Ιουνίου 1973, κατάργησε την Βασιλεία και ανακήρυξε Προεδρική Κοινοβουλευτική Δημοκρατία. Στις 29 Ιουλίου 1973, σε δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος, το 78,4% των πολιτών είπε «ΝΑΙ» στην Προεδρική Δημοκρατία, έναντι 21,5% που είπαν «ΟΧΙ» (για τη διατήρηση δηλαδή της Βασιλείας). Επίσης αναθεώρησε το Σύνταγμα του 1968 με το Σύνταγμα του 1973.
Γενικώς υπήρχε ένας αέρας ελευθερίας. Όχι πολύ, όσο πατάει η γάτα. Στις 19 Αυγούστου 1973 ο Παπαδόπουλος ορκίζεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ο Οδυσσέας Αγγελής αντιπρόεδρος Δημοκρατίας για θητεία 7 ετών. Όσο για τον αέρα ελευθερίας που γράφουμε πιο πάνω, φάνηκε στα έργα που ανέβηκαν εκείνο το καλοκαίρι στην Αθήνα.
Άλλο έδειξαν, άλλο ανέβασαν
Όλα τα έργα, θεατρικά και κινηματογραφικά, περνάγανε από τη λογοκρισία της εποχής. Δεν ήταν λίγες οι φορές όμως που άλλο κείμενο έδειχναν στους λογοκριτές και άλλο στην ουσία προέκυπτε τελικά. Και εάν γλίτωναν από μια εκ νέου παρέμβαση της λογοκρισίας, είχε καλώς. Αλλιώς υπήρχαν αλλαγές, που έφταναν όχι μόνο στην αλλοίωση του έργου, αλλά ακόμα και στο αναγκαστικό κατέβασμά του.
Αλλά είπαμε το καλοκαίρι του ’73 είχαν λίγο λασκάρει τα πράγματα. Και ο σώζων εαυτόν. Κάπως έτσι κινήθηκαν η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος που πήραν αρχικά την έγκριση για το Μεγάλο μας τσίρκο χαρακτηρίζοντάς το κωμωδία. Στην ουσία επρόκειτο για μια αλληγορία που σε πολλά σημεία, γινόταν δράμα. Η υπόθεσή του είναι η διαδρομή της νεότερης ελληνικής ιστορίας από την Τουρκοκρατία και τα χρόνια του Όθωνα έως τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη γερμανική Κατοχή. Το κείμενο ήταν του Ιάκωβου Καμπανέλη, η μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου και μαζί με το πρωταγωνιστικό ζευγάρι έπαιζαν μεταξύ άλλων οι Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, Νίκος Κούρος, Τίμος Περλέγκας και Χρήστος Καλαβρούζος. Και φυσικά εμφανιζόταν και τραγουδούσε ζωντανά ο Νίκος Ξυλούρης.
Η παράσταση έκανε πρεμιέρα στις 22 Ιουνίου 1973 στο καλοκαιρινό θέατρο «Αθήναιον» στην Πατησίων απέναντι από το μουσείο. Από την αρχή υπήρξε εισπρακτική επιτυχία, αλλά γρήγορα διαδόθηκε το «τι ήθελε να πει ο συγγραφέας». Ανάμεσα στον κόσμο υπήρχαν και «εκπρόσωποι» του στρατιωτικού καθεστώτος, που κατέγραφαν και ενημέρωναν τους προϊσταμένους τους για τις αντιδράσεις των θεατών.
Ξεκινάει λοιπόν ένα παιχνίδι γάτας με ποντικού, με τους μυστικούς να σημειώνουν, την επόμενη να τρέχει ο Καζάκος στη λογοκρισία για να του αλλάξουν κάποια μέρη από το κείμενο και έτσι πέρασε το καλοκαίρι.
Αρχές Οκτωβρίου ετοιμαζόταν να κλείσει το θέατρο, λόγω χειμώνα, αλλά είχε ανακοινωθεί ότι το έργο θα ανέβαινε στο «Ακροπόλ». Μόνο που λίγο πριν το τέλος της σεζόν, το ζευγάρι συνελήφθη.
Αλλαγή σκηνικού
Αφήνονται αρχικά ελεύθεροι και συνεχίζουν τις πρόβες, στο ήδη «διορθωμένο» από τους λογοκριτές κείμενο. Τον Νοέμβριο του 1973 έχουμε το Πολυτεχνείο και λίγο μετά την ανατροπή του Παπαδόπουλου, εκ των έσω από τον ταξίαρχο Δημήτριο Ιωαννίδη.
Με την επιβολή στρατιωτικού νόμου, η νέα χούντα διόρισε Πρόεδρο της Δημοκρατίας τον στρατηγό Φαίδωνα Γκιζίκη και πρωθυπουργό τον οικονομολόγο Αδαμάντιο Ανδρουτσόπουλο –αν και ο Ιωαννίδης παρέμεινε ο ισχυρός άνδρας των παρασκηνίων. Ιστορικά θεωρείται το πιο «σκληρό» κομμάτι της 7χρονης χούντας.
Εκεί λίγο μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, Καρέζη-Καζάκος συλλαμβάνονται ξανά. Όταν αφέθηκαν ελεύθεροι συνέχισαν τις πρόβες και το «μεγάλο μας τσίρκο» έκανε πρεμιέρα στο Ακροπόλ στις 22 Δεκεμβρίου 1973. Πετσοκομμένο, αλλαγμένο, αλλά και περήφανο με τα αλληγορικά του μηνύματα για όσους μπορούσαν να τα καταλάβουν. Και ευτυχώς ήταν πολλοί.
Από το τότε στο σήμερα
Το καλοκαίρι του 1974, με την πτώση της δικτατορίας, στις 3 Αυγούστου 1974 το έργο ανέβηκε ξανά, στο «Αθήναιον». Το θέατρο που βρισκόταν σχεδόν απέναντι στο Πολυτεχνείο, για να μην ξεχνιόμαστε. Το νέο ανέβασμα είχε όλα τα κομμένα στιγμιότυπα, συν το τραγούδι «Το Προσκύνημα» στο φινάλε της παράστασης, για να τιμήσει τους νεκρούς του Πολυτεχνείου.
Η παράσταση πήγε και περιοδεία ενώ υπολογίζεται ότι το παρακολούθησαν γύρω στις 400.000 θεατές. Το 2012 ανέβηκε στο Ακροπόλ με ηθοποιούς όπως ο Γιώργος Αρμένης, η Μαρίνα Ασλάνογλου και ο Τάσος Νούσιας.
Το 2016 στο πλαίσιο του προγράμματος «ΝΕΟΝ Έργο Στην Πόλη» ο καλλιτέχνης Ζάφος Ξαγοράρης εμπνέεται από την ιστορική παράσταση και με ανάθεση του Οργανισμού ΝΕΟΝ παρουσιάζει την εικαστική εγκατάσταση Η Παράσταση, σε ένα χώρο στάθμευσης πίσω από το ερειπωμένο θέατρο Αθήναιον, σε επιμέλεια Κατερίνας Γρέγου.
Και φτάνουμε στο σήμερα ή μάλλον στο άμεσο μέλλον και συγκεκριμένα στις 5 Δεκεμβρίου 2025, όπου στο θέατρο του Ελληνικού Kόσμου ανεβαίνει το έργο σε σκηνοθεσία του Πέτρου Ζούλια. Στον μεγάλο θιάσο βρίσκονται καλλιτέχνες όπως ο Γιάννης και η Ελεονώρα Ζουγανέλη αλλά και ο Δημήτρης Γκοτσόπουλος. Το κείμενο είναι του Ιάκωβου Καμπανέλλη, η μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου και μένει να δούμε πόσο αφορά το σήμερα, ένα έργο που μισό αιώνα πριν, βοήθησε στο να πέσει η χούντα.
Σπύρος Δευτεραίος
