Οι «πρόσωποι» των λαϊκών δρωμένων, οι μάσκες και οι στολές των κορυφαίων των εθίμων του Δωδεκαημέρου και της Αποκριάς, που ανάγουν τις ρίζες τους στην Αρχαιότητα, στη ρωμαϊκή και την πρώιμη βυζαντινή εποχή, πήραν θέση στους δύο ορόφους του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης (Βίλα Καπάντζη, βασιλίσσης Όλγας 108) στη Θεσσαλονίκη.
Πρόκειται για την έκθεση «Μάσκες» του δημοσιογράφου και λαογράφου Γιώργη Μελίκη, η οποία θα διαρκέσει μέχρι τις 10 Απριλίου.
Περισσότερες από ογδόντα μάσκες, που χρησιμοποιούνται και σήμερα –δεν είναι εικαστικές– σε έθιμα και δρώμενα σε ολόκληρη τη σημερινή ελληνική επικράτεια (από την Κρήτη και τη Μάνη μέχρι το Διδυμότειχο και τα νησιά του Βορείου Αιγαίου), από ντόπιους αλλά και απογόνους προσφύγων από τον Πόντο την Καππαδοκία, την Ανατολική Ρωμυλία και τη βόρεια Μακεδονία, οι οποίες σαγηνεύουν με την ποικιλομορφία και τα χρώματά τους, τρομάζουν με τα άγρια χαρακτηριστικά τους και δημιουργούν –κάποιες από αυτές– σιβυλλικές αισθήσεις, παρουσιάζονται στην έκθεση.
Μύστης και Μικρός: Αιγές-Πιέρια
Το Δωδεκαήμερο και η Αποκριά
Με κυρίαρχο στοιχείο στην πλειοψηφία τους το φαλλό, όπως είπε ο Γιώργης Μελίκης στο pontos-news.gr, όλες οι μάσκες έχουν να κάνουν με την ευετηρία, δηλαδή την καλοχρονιά. Χρησιμοποιούνταν σε έθιμα του Δωδεκαημέρου, ωστόσο μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού και επειδή αυτά ήταν ως επί το πλείστον παγανιστικά, η Εκκλησία επιχείρησε να τα αποδυναμώσει, να τα εκριζώσει – ή τουλάχιστον να τα μεταθέσει προς τις ημέρες της Αποκριάς.
«Το θέμα μάσκα είναι το σημαίνον και το σημαινόμενο. Ο άνθρωπος ως υποκείμενο και η μάσκα ως αντικείμενο. Ο καθένας φορά αυτό που έχει στην ψυχή και στο μυαλό του.
»Για παράδειγμα, ήθελαν να διώξουν μια αρκούδα από την περιοχή τους, γίνονταν οι ίδιοι αρκούδες. Ήθελαν να πάει καλά η χρονιά για το καλαμπόκι τους, τα οπωροκηπευτικά τους ή για άλλα αγροτικά προϊόντα, φορούσαν μάσκες με φασόλια για δόντια και με χαρούπια στη μύτη. Επίσης, στους αρχαίους χρόνους Πρωτοχρονιά ήταν η 1η Μαρτίου, την οποία γιόρταζαν με δρώμενα. Επειδή τον Μάρτιο ξεκινούσαν συνήθως οι πόλεμοι, πολλές τελετές είχαν πολεμικό χαρακτήρα. Οι παλαιοί δεν έλεγαν “μάσκα”, αλλά “ο πρόσωπος”, επειδή το αρσενικό συμβολίζει το σπόρο», τονίζει ο Γ. Μελίκης.
Μπαμπούγερος (Ζωόμορφη μάσκα): Βαμβακόφυτο Σερρών
Σε ό,τι αφορά τις μάσκες από το ποντιακό δρώμενο των Μωμόγερων, ο Γ. Μελίκης λέει ότι τα κοτσαμάνια (τα μωμογέρια), σχετίζονται με τον Μώμο, μια ιθυφαλλική θεότητα. Το δρώμενο προέρχεται από τα Λιβερά του Πόντου. Παλαιότερα, όσοι το αναπαριστούσαν, φορούσαν μάσκες που έμοιαζαν με σίτες για κόσκινο.
Οι μάσκες γίνονταν από δέρματα, από ξηρούς καρπούς, κέρατα και άλλα φθαρτά υλικά. Για το λόγο αυτόν, μόλις ολοκληρωνόταν το δρώμενο, συνήθως τις πετούσαν στα τρεχούμενα νερά ποταμού ή τις έκαιγαν.
Έτσι, οι μάσκες που εκτίθενται στο χώρο του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης δεν είναι παλαιότερες από 30-40 χρόνια και φοριούνται και σήμερα στην αναβίωση των εθίμων.
Μπαμπούγερα (Ζωόμορφες μάσκες): Βαμβακόφυτο Σερρών
Πενήντα χρόνια ενασχόληση με την παράδοση
Περισσότερες από 150 μάσκες διατηρεί ο Γιώργης Μελίκης στο «Εθνογραφικό Κέντρο Γιώργης Μελίκης – Κέντρο Έρευνας Μάσκας», το οποίο έχει δημιουργήσει σε χώρο 1.400 τ.μ. στο χωριό του, τη Μελίκη Ημαθίας. Πρόκειται για ένα μουσείο το οποίο έχει φτιάξει με πολύ μεράκι και εκθέτει σ’ αυτό (πέρα από μάσκες) παραδοσιακές φορεσιές, κοσμήματα, βιβλία σχετικά με την παράδοση, φωτογραφίες κτλ.
(Φωτ.: Ρωμανός Κοντογιαννίδης)
«Ουσιαστικά γεννήθηκα μέσα στην παράδοση, αφού από πολύ μικρή ηλικία έχω ακούσει τόσα πολλά γι’ αυτήν από τους παππούδες μου. Με τη μεθοδολογία της ασχολούμαι από 15 ετών, δηλαδή πλέον πενήντα χρόνια», κατέληξε ο Γιώργης Μελίκης.
- Η έκθεση λειτουργεί Τρίτη-Κυριακή, από τις 10:00 έως τις 18:00, με ελεύθερη είσοδο για το κοινό.
- Ξεναγήσεις στην έκθεση θα πραγματοποιήσει και ο Γιώργης Μελίκης την Κυριακή 21 Φεβρουαρίου, και τα σαββατοκύριακα 5-6 και 26-27 Μαρτίου, και 2-3 και 9-10 Απριλίου, στις 11:00 π.μ.
- Λόγω της στενότητας του χώρου, ο αριθμός των επισκεπτών σε κάθε περιήγηση θα είναι συγκεκριμένος.
- Δηλώσεις συμμετοχής στα τηλέφωνα: 2310295170-1.
Ρωμανός Κοντογιαννίδης
- Φωτογραφίες: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.
