Όπως δεν υπάρχει συνταγή για την επιτυχία, έτσι και ποτέ κανένας δημιουργός δεν ξέρει ποια θέση θα πάρει το έργο του στην πορεία της καριέρας του και μετά. Ειδικά σε μια μικρή χώρα όπως είναι η Ελλάδα, όπου το μεγαλύτερο μέρος των δημιουργιών αρχίζει και τελειώνει στα σύνορά μας. Αυτό δεν γράφεται απαξιωτικά, καθώς πρωτίστως η ελληνική γλώσσα είναι δύσκολη για τους δυτικούς. Από την άλλη, και ας μην κοροϊδευόμαστε, ο εγχώριος κινηματογράφος δεν έχει στηριχτεί όσο θα έπρεπε. Κυρίως στο επίπεδο του πλασαρίσματος ή του promo, σε άπταιστα ελληνικά.
Ακόμα και ο παλιός, κλασικός πλέον, κινηματογράφος στην εποχή του είχε μόνο την αγάπη –και το εισιτήριο– του κοινού. Οι τότε θεωρητικοί, στην καλύτερη των περιπτώσεων, ήταν στο «για ελληνικό καλό είναι».
Και όταν μετά τελείωσε αυτός ο κινηματογράφος και έμεινε μόνος ο «νέος ελληνικός κινηματογράφος», οι τότε θεωρητικοί φόρτωσαν τους δημιουργούς με επαίνους, ενίοτε και με βραβεία, και όταν βγαίνανε οι ταινίες στις αίθουσες –αν φτάνανε ποτέ– τα εισιτήρια, τις περισσότερες φορές, δεν αντικατόπτριζαν αυτή την εικόνα. Για το εξωτερικό δεν το συζητάμε.
Ο Σταύρος Τσιώλης ήταν ένας δημιουργός που πέρασε και από τις δύο περιόδους του εγχώριου κινηματογράφου. Και στην πρώτη, οι λίγες ταινίες που έκανε έφερναν το καινούργιο στο σινεμά. Στη β΄ περίοδο συστήθηκε ξανά και έγινε αρχικά αγαπημένο παιδί των κριτικών και των βραβείων. Μέχρι ενός σημείου.
Μετά όμως πήγε σε άλλα μονοπάτια και οι ταινίες που δημιούργησε (κυρίως μια τριλογία) αγαπήθηκαν από μια σχετικά μεγάλη μερίδα θεατών, που τις χαρακτήρισε cult και βαθύτατα ελληνικές, με έναν υπόγειο χαβαλέ.
Ούτως ή άλλως, και η ζωή και η πορεία του Σταύρου Τσιώλη ήταν μια ταινία με πολλές ανατροπές, αλλά και με ψυχή. Και πολύ ελληνική.
Σαν σήμερα στην Τρίπολη
Στις 6 Οκτωβρίου 1937, στην Τρίπολη, γεννιέται ο Σταύρος Τσιώλης. Και δη από ξεχωριστή οικογένεια.
«Ο πατέρας μου πήγε στην Τρίπολη για να γίνει τσαγκάρης και να τους ποδένει όλους αυτούς. Απάνω στο Μαίναλο είχαμε 4.500 αιγοπρόβατα. Μάλιστα, στα απομνημονεύματά του ο Κολοκοτρώνης λέει για τον προπάππου μας τα εξής: “Μετά τη σφαγή του Δράμαλη, τα παλικάρια πήγαν και κλέψαν 150 πρόβατα κι έρχεται ο Κυριάκος ο Τσιώλης με πέντε κουμπουράδες να τα ζητήσει πίσω. Του είπα πως τα έφαγαν τα παλικάρια, τι να κάνω, να τους τα βγάλω απ’ το στομάχι; Ήταν όμως τόσο αγριεμένος ο Τσιώλης, ώστε είπα του γραμματικού: Γράφε! Όταν θα γίνουμε κουβέρνο, θα πρέπει η κυβέρνηση να πληρώσει στον Κυριάκο 150 γιδοπρόβατα!”. Με αυτό το χαρτί, λοιπόν, εμείς αθωωθήκαμε μέχρι και το 1950, γιατί, όσο να ’ναι, παραμείναμε ζωοκλέφτες. Το χάσαμε, όμως, το χαρτί αυτό του Κολοκοτρώνη και δεν ξέρουμε, γαμώτο, ποιος το ’χει».
Και μπορεί και στο λόγο και στο έργο του να χρησιμοποιεί το χιούμορ, όμως μόνο αστεία και χαρούμενη δεν ήταν η ζωή του.
Έζησε τη φρίκη της Κατοχής και μετά, στον Εμφύλιο, ο πατέρας του συνελήφθη λόγω φρονημάτων. Τότε ο μικρός Σταύρος ήταν 9 χρονών και αυτό που του είχε μείνει ήταν ότι είδε πρώτη φορά θάλασσα, αφού τον πατέρα τον πήγαν στην Ακροναυπλία.
Ο Τσιώλης άρχισε να δουλεύει από μικρός. Μία από τις δουλειές του ήταν να μαζεύει τα βόλια που είχαν ξεμείνει από τα πυρά. Αυτά τα λιώνανε και τα πουλάγανε για μολύβι. Σε συνέντευξή του θυμόταν το παρακάτω συγκινητικό περιστατικό:
«Μια μέρα που είχαμε μια μεγάλη εκτέλεση, 206 άτομα, πήγα εγώ απ’ τα χαράματα. Με ένα μαχαιράκι έσκαβα το κοκκινόχωμα που υπήρχε και ξέθαβα τα βόλια. Μάζεψα έναν ολόκληρο τενεκέ, περίπου τρεις οκάδες βόλια! Εκεί ήμασταν καμιά δεκαριά παιδάκια, ώσπου παρουσιάστηκε κι ένα κορίτσι πολύ όμορφο, κάνα δυο χρόνια μεγαλύτερό μας. Στα 10 εμείς, στα 12 αυτό. Εκείνη τη μέρα δεν είχε έρθει. Εμφανίστηκε λίγο αργότερα με λυγμούς! “Σταύρο, δώσε μου λίγα βόλια κι εμένα, άργησα να ξυπνήσω και θα με δείρει ο πατέρας μου που δεν θα του πάω τίποτα”. Πάμε σ’ ένα καλυβάκι, της μετράω μερικά βόλια και μου κάνει: “Πώς να σ’ ευχαριστήσω;” και ξαφνικά με φιλάει! Εκεί εγώ λιποθύμησα! Όταν συνήλθα, όμως, κατάλαβα ότι μου ’χε πάρει όλα τα βόλια».
Ο δρόμος του κινηματογράφου
Από μικρός λάτρευε τον κινηματογράφο, που τον έμαθε αφού δούλευε σε μια αίθουσα όπου κουβαλούσε καρέκλες. Και φυσικά έβλεπε όλες τις ταινίες που παίζονταν στο συγκεκριμένο σινεμά. Και μεγαλώνοντας παίρνει την παράτολμη για την εποχή (και την οικογενειακή και οικονομική του κατάσταση) απόφαση να σπουδάσει σκηνοθεσία.
Γράφεται στη σχολή σκηνοθεσίας του Λυκούργου Σταυράκου και δουλεύει παράλληλα. Άλλωστε, τη δουλειά δεν την φοβήθηκε ποτέ. Στη σχολή γνωρίζεται με τον σκηνοθέτη Τζανή Αλιφέρη και ο νεαρός, όπως είχε πει, «του την έπεσε για να δουλέψει σε ταινία». Και ο Αλιφέρης πείθεται και τον παίρνει μαζί του ως βοηθό στην ταινία Έγκλημα στο Κολωνάκι.
Και στη συνέχεια συνεργάζεται και με άλλους σκηνοθέτες, όπως τον Κώστα Καραγιάννη, που μόλις είχε έρθει από το Παρίσι. Αλλά και τον Ντίνο Κατσουρίδη, τον σκηνοθέτη, μεταξύ άλλων, του θρυλικού Της κακομοίρας.
«Πολλά χρόνια μετά, ο σκηνοθέτης Χρήστος Βακαλόπουλος με σύστηνε στα κορίτσια ως εξής: “Από δω ο Σταύρος Τσιώλης που ήταν βοηθός του Κατσουρίδη στο Της κακομοίρας”. Τον πιάνω μια μέρα: “Κάτσε, ρε Χρήστο, έχω κάνει τόσες ταινίες, βραβευμένες κ.λπ., κι εσύ με πλασάρεις ως βοηθό στο Της κακομοίρας;”. Και τότε μου κάνει αυτός, με ένα βλέμμα όλο νοσταλγία: “Εσύ έζησες κάτι που εμείς όλοι δεν θα το ζήσουμε…”».
Λίγο αργότερα περνάει το κατώφλι της Φίνος Φιλμ. Εκεί συνεργάζεται για οκτώ χρόνια με τον Γιάννη Δαλιανίδη. «Τα κόλπα στο σινεμά τα έμαθα από τον Δαλιανίδη. Ήταν καταπληκτικός σκηνοθέτης και αληθινός δάσκαλος, ενώ έδινε λύση σε όλα» είχε πει, τονίζοντας ότι θεωρεί τον Δαλιανίδη μεγάλο σκηνοθέτη.
Μέχρι που κάποια στιγμή τον καλεί για καφέ ο Φιλοποίμην Φίνος. «Πρώτη φορά συνέβαινε αυτό! Καφές με τ’ αφεντικό! Με σήκωσε, με πήρε απ’ το μπράτσο και μου ’πε: “Άσε εσύ το γύρισμα αυτό, γύρνα σπίτι σου και γράψε ένα σενάριο για παιδιά!”. Ποιος ξέρει, τόσο καιρό εκεί με άκουγε να λέω ιστορίες στα μέλη των συνεργείων. Πήγα, λοιπόν, σπίτι και λίγο μετά γύρισα με το σενάριο του Μικρού δραπέτη. Ο άνθρωπος αυτός, ο Φίνος, μου έδωσε την ευκαιρία να περάσω στη σκηνοθεσία. Μόνο σ’ εμένα και τον Παύλο Τάσιο το ’χε κάνει αυτό, σε κανέναν άλλο συνάδελφο που πέρασε από τη Φίνος εκείνα τα χρόνια! Ακόμη και ο τεράστιος Δαλιανίδης είχε κάνει πολλές μεγάλες επιτυχίες πριν τον πάρει ο Φίνος. Όποιος πετύχαινε τότε, τον βούταγε ο Φίνος».
Οι μεγάλες επιτυχίες
Η πρώτη του ταινία κυκλοφορεί στις αίθουσες τον Δεκέμβριο του 1968 και ήταν στην ουσία παιδική ταινία. Αλλά τι ταινία!
Ο Μικρός δραπέτης είναι μια ξεχωριστή και τόσο τρυφερή κινηματογραφική δημιουργία, που εσχάτως έχει αρχίσει –ευτυχώς– να επανεξετάζεται.
Και μπορεί να μην έκανε τα τρελά εισιτήρια, όμως φαίνονται και το ταλέντο και η προσπάθεια για ένα διαφορετικό σινεμά.
Ακολουθεί ο Πανικός, μια αστυνομική (και κοινωνική) ταινία στην οποία διαφαίνονται οι γαλλικές επιρροές και η ανανέωση του είδους, και μετά η Ζούγκλα των πόλεων. Και εδώ επιτυχία, αλλά ψυχράθηκε στα γυρίσματα με την πρωταγωνίστρια Μαίρη Χρονοπούλου για κάποια πλάνα που δεν μπήκαν στο μοντάζ. Πολλά χρόνια μετά, σε συνέντευξή του, της ζήτησε συγγνώμη.
Και φτάνουμε στην Κατάχρηση εξουσίας. Το φιλμ δεν ξεκίνησε με τις καλύτερες προοπτικές. Μέσα στη χούντα, μια ταινία που δεν υπονοεί απλώς τη σχέση αστυνομικών με ναρκωτικές ουσίες και τη διακίνησή τους ήταν κάτι αρκούντως τολμηρό. Συν ότι ο πρωταγωνιστικός ρόλος, που ερμηνεύτηκε από τον Νίκο Κούρκουλο, ήταν αρκούντως «σκοτεινός» και για το μεγάλο κοινό και για το προφίλ του ηθοποιού. Και τα προβλήματα δεν τελείωναν εκεί.
Αρχικά, το γυναικείο ρόλο ήταν να τον παίξει η Ζωή Λάσκαρη. Όμως, όταν έφτασε στον Έβρο, όπου θα γίνονταν κάποια γυρίσματα, στράβωσε η φάση και η Λάσκαρη αποχώρησε. Σε χρόνο dt βρέθηκε η αντικαταστάτρια, που ήταν η νεαρή Μπέτυ Λιβανού, η οποία αποδείχτηκε εκπληκτική επιλογή. Όλα όμως έγιναν με απίστευτη ταχύτητα και άγχος.
Το αποτέλεσμα δικαίωσε τους πάντες. Η ταινία –αν και προβλήθηκε ως ακατάλληλη– έσκισε σε εισιτήρια, ενώ πουλήθηκε και εκτός Ελλάδος.
Και μετά; «Η τελευταία συνεργασία μου με τον Φίνο ήταν το σενάριο που έγραψα για το Θέμα συνειδήσεως, το 1973. Εκείνος δεν συμφωνούσε με κάποια πράγματα σε αυτό, μεταξύ των οποίων και το φινάλε, αλλά εμένα μου άρεσε. Έκανα τις αλλαγές που ήθελε για το καλό του φιλμ, αλλά υπέγραψα με το ψευδώνυμο Διονύσης Φωκάς. (Σ.σ.: Την ταινία την σκηνοθέτησε ο Πέτρος Λύκας.) Ήταν όμως σημάδι ότι δεν θα μπορούσα να κάνω άλλο αυτό που επιθυμούσα και σηκώθηκα και έφυγα.
»Δεν έκανα άλλη ταινία για πολλά χρόνια, γιατί δεν μπορούσα ακόμη να διαχειριστώ τις επιτυχίες των φιλμ. Ήξερα ότι δεν ήμουν εγώ αυτός. Άλλο σινεμά ήθελα να κάνω».
Συν ότι υπήρξε και μια μίνι σύγκρουση με τον Φίνο για την πιθανότητα της κινηματογραφικής μεταφοράς του θεατρικού Καληνύχτα Μαργαρίτα και την πιθανή πρωταγωνίστρια. Τελικά η ταινία δεν γυρίστηκε ποτέ, ενώ ο φέρελπις και ανανεωτής νεαρός σκηνοθέτης παίρνει τη μεγάλη απόφαση και φεύγει από τον κινηματογράφο.
Από το Άγιο Όρος στην Γκρέις Κέλι
Ο Σταύρος Τσιώλης αμέσως μετά εργάζεται ως χρηματιστής, ενώ λίγο αργότερα αποφασίζει να ανέβει στο Άγιον Όρος για να ασχοληθεί με την αγιογραφία. Τα καταφέρνει και λίγο αργότερα μπαίνει και στον χώρο της κατασκευής κοσμημάτων. Όπως καταλαβαίνει κάποιος, τα χέρια του έπιαναν. Και τα κοσμήματά του αρέσουν πολύ σε μια ιδιοκτήτρια κοσμηματοπωλείου στο Κολωνάκι. Τα βάζει λοιπόν στην προθήκη του καταστήματος και ειδικά ένα που ο Τσιώλης το είχε εμπνευστεί από ένα κόσμημα που είχε στον λαιμό της η αυτοκράτειρα Θεοδώρα.
«Από ‘κεί πέρασε η Γκρέις Κέλι! Το είδε, της γυάλισε και επιτόπου το αγόρασε! Έχω αυτή την περηφάνια: να είμαι ερωτευμένος με την Γκρέις Κέλι από παιδί, που την έβλεπα στην ταινία Η χωριατοπούλα κι έκλαιγα και η μάνα μου μού ’λεγε “Κοίτα, βρε, κάνα κορίτσι απ’ τη γειτονιά κι άσ’ τες αυτές”, κι αυτή, χρόνια μετά, να φοράει κόσμημα σχεδιασμένο από μένα! Λίγο το ’χεις;», είχε πει σε συνέντευξή του ο Τσιώλης.
Η επόμενη δουλειά του είχε σχέση με τα ράλι, αφού είχε έρθει σε επαφή με επαγγελματίες του είδους όταν γύριζε τον Πανικό. Και γενικώς, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’80, ζούσε μακριά από το σινεμά.
«Μια τόσο μακρινή απουσία»
Όλα άλλαξαν στη… λαϊκή αγορά Χαλανδρίου, όπου βλέπει τον (μεγάλο) διευθυντή φωτογραφίας Γιώργο Αρβανίτη. Ο τελευταίος του προτείνει να γράψει ένα σενάριο.
Ο Τσιώλης στρώνεται και γράφει το Μια τόσο μακρινή απουσία. Όταν το τελειώνει, πηγαίνει τα χειρόγραφα στο σπίτι του Αρβανίτη. Μάλιστα, όπως είχε πει σε συνέντευξή του, η σύζυγος του Αρβανίτη, Αγγελική, είχε μαγειρέψει αρνάκι στο φούρνο.
Ο Τσιώλης τούς διαβάζει το σενάριο, εκείνοι συγκινούνται και τότε γυρίζει ο Αρβανίτης και του λέει: «Εγώ βάζω μηχανές, τεχνικούς κ.λπ.». «Κάνω εγώ: “Υπάρχουν τέσσερα εκατομμύρια”. Είπα να κρύψω κιόλας κάτι. “Ξεκινάμε”, είπαμε! Πράγματι, η ταινία βγήκε με 4.000.000 δραχμές, χωρίς να πληρωθεί κανένας.
»Πήγε, όμως, ο Γιώργος και την κατέθεσε στο Κέντρο Κινηματογράφου. Εγώ χαμπάρι δεν είχα, ούτε ήξερα ότι υπήρχε Κέντρο. Από εκεί πήραμε δεκαεπτά ολόκληρα εκατομμύρια! Δεν θα ξεχάσω τη χαρά της Αγγελικής που βάλαμε σε μια τσάντα τα εκατομμύρια και βγήκαμε παγανιά ν’ αρχίσουμε να πληρώνουμε όλα τα παιδιά».
Το φιλμ προβάλλεται στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης του 1985 και σαρώνει σε βραβεία και κριτικές, αν και έπεσε πάνω στον θρίαμβο του Παντελή Βούλγαρη με την ταινία Τα πέτρινα χρόνια». Και λίγο αργότερα η ταινία κυκλοφορεί στις κινηματογραφικές αίθουσες, όπου κινείται συμπαθητικά σε εισιτήρια.
Ο Τσιώλης επανασυστήνεται στην εγχώρια κινηματογραφική κοινότητα και σε χρόνο dt, την επόμενη χρονιά, έχει τη νέα του ταινία έτοιμη.
Ήταν το Σχετικά με τον Βασίλη, όπου αρχικά ήταν να πρωταγωνιστήσει ο Νικήτας Τσακίρογλου. Όμως, στα πρώτα γυρίσματα, ο Τσιώλης δεν μένει ικανοποιημένος.
«Αρχικά είχαμε πάρει τον Νικήτα Τσακίρογλου, τεράστιο ηθοποιό. Κάναμε το πρώτο γύρισμα και διάβαζε την Αθλητική Ηχώ. Του είχαμε φορέσει κι ένα καλό, ακριβό, μπλε πουλόβερ. Ήταν τέλειος και λέμε: “Πάμε πλάνο”. Πετάει την ατάκα του και γυρνάει αμέσως και με βλέπει πικραμένο ο οπερατέρ μου, ο Βασίλης Καψούρος. Μου λέει με νόημα: “Κατάλαβα…”. “Νικήτα, μπορείς να έρθεις στην κουζίνα λίγο;”, του λέμε. Ήρθε, ήταν παρών και ο φωνολήπτης, του εξηγούμε πως δεν μπορούμε να συνεχίσουμε. “Γιατί, τι δεν σας άρεσε;”. “Όχι, ακριβώς επειδή μας άρεσες, δεν μπορούμε… Ο ήρωας είναι ένας καθηγητής πανεπιστημίου τσακισμένος, έτοιμος να τον χώσουν μέσα. Εσύ είσαι ένας δυναμικός άνθρωπος, επιβλητικός, δεν κάνεις γι’ αυτό”… Έπεσε απόλυτη βουβαμάρα. Έμεινε αμίλητος για πέντε λεπτά· είπα: “Πάει, λες τώρα να μας πλακώσει στο ξύλο;”, ώσπου στο τέλος κάνει φωναχτά: “Ναι, αλλά το πουλόβερ θα το πάρω, δεν σας το δίνω” (γέλια). Μετά, όμως, δεν θύμωσε. Όταν είδε ότι πήραμε έναν ποιητή, είπε: “Άσ’ τους αυτούς, είναι αλλού γι’ αλλού”».
Σε όλες του τις συνεντεύξεις, ο Τσιώλης δεν σταμάτησε να ζητάει συγγνώμη από τον ηθοποιό. Τελικά το ρόλο υποδύθηκε ο ποιητής Τάσος Δενέγρης. Από τότε, και όπου μπορούσε, έπαιρνε ερασιτέχνες ηθοποιούς για τις ταινίες του.
Και μπορεί το φιλμ να πέρασε απαρατήρητο και να έχασε όλα του τα λεφτά, όμως δεν πτοήθηκε και ύστερα από δύο χρόνια γύρισε τους Ακατανίκητους εραστές, που υπήρξαν φεστιβαλική, όχι όμως εισπρακτική επιτυχία.
Η ώρα των ανδρών
Η αρχή της δεκαετίας του ’90 τον βρίσκει πάλι στο φεστιβάλ, αυτή τη φορά με τον Έρωτα στη χουρμαδιά», μια διαφορετικού τύπου κωμωδία στην οποία, εκτός των άλλων, βρίσκει και τον ηθοποιό-φετίχ του, τον Αργύρη Μπακιρτζή. Τον τραγουδιστή του συγκροτήματος «Χειμερινοί Κολυμβητές».
Με τον Μπακιρτζή γύρισε και την επόμενη ταινία του, το Παρακαλώ, γυναίκες, μην κλαίτε, μαζί με τον αξέχαστο σκηνοθέτη Χρήστο Βακαλόπουλο.
Το φιλμ γίνεται cult και σιγά-σιγά ο Τσιώλης αρχίζει να γίνεται αγαπημένο παιδί όχι πλέον των κριτικών, αλλά μιας μερίδας σινεφίλ και ψαγμένων. Και δη νεαρότερης ηλικίας, που τους αρέσει αυτός ο καθαρός τρόπος κινηματογράφισης με καλοκάγαθο αντρικό χιούμορ.
Και η επόμενη ταινία του, το Ας περιμένουν οι γυναίκες, γίνεται η πιο μεγάλη εμπορική επιτυχία στη δεύτερη –ή μήπως τρίτη– φάση της καριέρας του;
Στο εν λόγω φιλμ, εκτός του Μπακιρτζή, έπαιζαν ο Γιάννης Ζουγανέλης και ο Σάκης Μπουλάς. Ο σκηνοθέτης είχε εξομολογηθεί πως αρχικά οι δυο τους ήταν επιφυλακτικοί απέναντί του, γιατί τον θεωρούσαν «κουλτουριάρη». Όμως, στην πορεία των γυρισμάτων, γίνανε μια χαρά φίλοι και πέρασαν και θαυμάσια.
Στην ίδια ταινία εμφανίζεται για πρώτη φορά ως τραγουδίστρια η Αγγελική Ηλιάδη. Ο Τσιώλης την επέλεξε μη γνωρίζοντας ποια είναι (η εγγονή της Καίτης Γκρέυ), μόνο για τη φωνή της.
Το φιλμ είχε γυρίσματα στη Θεσσαλονίκη. Αυτό, μαζί με το γεγονός ότι ο Τσιώλης ήταν φανατικός οπαδός του ΠΑΟΚ, έκανε μια μερίδα θεατών να τον θεωρεί Μακεδόνα. Αν και βέρος Πελοποννήσιος.
Και ξαφνικά, ο Τσιώλης αρχίζει να επικοινωνεί με μια μερίδα κοινού που ούτε τη φανταζόταν. Νεαροί σινεφίλ ορκίζονται στο όνομά του και οι ταινίες της β’ περιόδου του ανακαλύπτονται εκ νέου.
Αλλά και ο ίδιος αποδεικνύεται πολυγραφότατος. Γράφει στίχους τραγουδιών για την Πίτσα Παπαδοπούλου, τη Μαριώ και τον Αντώνη Ρέμο.
Επίσης γράφει και θεατρικά. Σε ένα από αυτά, το Ταξιδεύοντας με τον ΠΑΟΚ, που ανέβηκε στο Θέατρο Τέχνης το 2011, προκλήθηκαν επεισόδια από κάποιους θερμόαιμους οπαδούς.
«Είναι ένα ξέσπασμα. Είναι τόση η καταπίεση, η φτώχεια και η μοναξιά των παιδιών, μια ζωή χωρίς όραμα, χωρίς ελπίδα. Σε τι ελπίζουν, φέρ’ ειπείν, τα παιδιά που ήρθαν και κατέστρεψαν το θέατρο; Με αυτό που έκαναν μπορεί να γέμισε η ψυχή τους από ικανοποίηση και από δύναμη. Για φαντάσου: όλη η Ελλάδα, οι εφημερίδες, οι τηλεοράσεις, οι διανοούμενοι, ο λαός, οι πάντες ασχολούνται μαζί τους. Και αυτό τούς δίνει υπερηφάνεια. Και θα ’ρθει μια μέρα που θα τους δώσει ντροπή, όταν θα έχουν συνειδητοποιήσει ότι αυτό που έκαναν ήταν άδικο», είχε πει τότε σε συνέντευξή του.
Το κύκνειο άσμα
Φυσικά, ένας τέτοιος δημιουργός δεν μπορούσε να αναπαυτεί στις δάφνες του. Έτσι προσπάθησε να κάνει άλλη μια ταινία, που αποδείχτηκε ότι ήταν και η τελευταία του. Μόνο που για να την κάνει πέρασε πολλά ζόρια. Μην ξεχνάτε ότι μιλάμε για τη δεκαετία του 2010, τα χρόνια των μνημονίων. Τελικά, το 2018, το Γυναίκες που περάσατε από ‘δώ βγήκε στις αίθουσες.
Μιλώντας για αυτή την ταινία, είχε πει μεταξύ άλλων: «Για πρώτη φορά δεν κάνουμε road movie, αλλά νομίζω πως, παρ’ όλα αυτά, για road movie θα πρόκειται. Δεν βγαίνουμε περατζάδα με την κάμερα, αλλά είναι η ζωή και οι γυναίκες κυρίως που περνάνε μπροστά από τον φακό μας».
Ο άνθρωπος που, όπως είχε δηλώσει, αγάπησε στη ζωή του τη θάλασσα και τις γυναίκες, την περίοδο που έβγαινε το φιλμ στους κινηματογράφους είχε πει σε συνέντευξή του: «Δεν φοβάμαι το θάνατο. Κάθε πρωί που ξυπνάω νιώθω σαν έφηβος. Όταν φτάνεις στα ογδόντα και έχεις χάσει το 90% των φίλων σου, λες: “Τώρα δεν είναι και η δική μου σειρά;”».
Έφυγε την επόμενη χρονιά, στις 23 Ιουλίου 2019, σε ηλικία 82 ετών. Ήρεμος, γαλήνιος, ευτυχισμένος με τα μικρά πράγματα, με την αγάπη ενός κοινού που ούτε το περίμενε. Ένα κοινό που αναγνώρισε τη χαμηλόφωνη ελληνικότητα, την αγνότητα, αλλά και τη φιλική προσέγγιση σε αυτόν τον δημιουργό, σε έναν άνθρωπο που αυτό που πίστευε το έκανε δημιουργία.
Και όπως είχε πει και ο ίδιος στην τελευταία του συνέντευξη: «Ζούμε σε έναν κόσμο με όνειρα, με προδομένα όνειρα, αυτό βγαίνει σαν μια αλήθεια από μέσα μας. Δεν το κάνουμε επίτηδες να έχουμε λίγη κοινωνική και πολιτική άποψη. Βγαίνει αυτόματα. Και χαιρόμαστε όποτε λειτουργεί».
