Την 1η Οκτωβρίου 1946, δώδεκα από τους κατηγορουμένους στη Δίκη της Νυρεμβέργης καταδικάστηκαν σε θάνατο. Άλλοι επτά οδηγήθηκαν σε πολυετείς ή ισόβιες ποινές και τρεις αθωώθηκαν.
Ογδόντα χρόνια αργότερα, η ετυμηγορία παραμένει ορόσημο για την απόδοση προσωπικής ευθύνης σε εκείνους που οργανώνουν και διαπράττουν εγκλήματα στο όνομα ενός κράτους.
Στην ίδια δίκη είχε φτάσει και μια καινούργια λέξη: «γενοκτονία». Περιλήφθηκε στο κατηγορητήριο, χωρίς να αποτελέσει αυτοτελή κατηγορία εγκλήματος. Ο άνθρωπος που την είχε δημιουργήσει, ο Ραφαέλ Λέμκιν, θα συνέχιζε τον αγώνα του και μετά την απόφαση.
Ποιοι δικάστηκαν και ποιες ποινές επιβλήθηκαν
Το Διεθνές Στρατιωτικό Δικαστήριο είχε συγκροτηθεί από τις ΗΠΑ, τη Βρετανία, τη Γαλλία και τη Σοβιετική Ένωση. Η δίκη άρχισε στις 20 Νοεμβρίου 1945, με κατηγορίες για συνωμοσία, εγκλήματα κατά της ειρήνης, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Από τους 24 αρχικά κατηγορουμένους, δικάστηκαν τελικά 22. Στην αίθουσα βρίσκονταν 21: ο Μάρτιν Μπόρμαν δικάστηκε ερήμην.
Η ετυμηγορία περιλάμβανε 12 θανατικές καταδίκες, τρεις ποινές ισόβιας κάθειρξης και τέσσερις ποινές από 10 έως 20 χρόνια, ενώ τρεις κατηγορούμενοι αθωώθηκαν.
Οι δέκα εκτελέσεις έγιναν στις 16 Οκτωβρίου 1946. Ο Χέρμαν Γκέρινγκ αυτοκτόνησε την προηγούμενη νύχτα, ενώ ο Μπόρμαν, επίσης καταδικασμένος σε θάνατο, παρέμενε απών. Αργότερα αποδείχθηκε ότι είχε πεθάνει στο Βερολίνο, τις τελευταίες ημέρες του πολέμου.
Τα αρχεία των δραστών έγιναν αποδεικτικά στοιχεία
Η κατηγορούσα Αρχή στηρίχθηκε σε χιλιάδες γερμανικά έγγραφα, φωτογραφίες, κινηματογραφικό υλικό και μαρτυρίες επιζώντων αλλά και δραστών. Μεγάλο μέρος της τεκμηρίωσης προερχόταν από τον ίδιο τον ναζιστικό μηχανισμό, που είχε καταγράψει τις διώξεις και τις δολοφονίες του.
Στις 29 Νοεμβρίου 1945, προβλήθηκε στην αίθουσα το φιλμ Nazi Concentration Camps, με εικόνες από την απελευθέρωση των στρατοπέδων. Το υλικό παρουσιάστηκε από τον Αμερικανό εισαγγελέα Τόμας Ντοντ και κατατέθηκε ως αποδεικτικό στοιχείο.
Μέσα από αυτά τα τεκμήρια καταγράφηκαν δικαστικά η συστηματική εξόντωση των Εβραίων της Ευρώπης και η λειτουργία του μηχανισμού που την υλοποίησε. Η Νυρεμβέργη άφησε έτσι και ένα αρχείο απέναντι στη μεταγενέστερη άρνηση του Ολοκαυτώματος.
Ο Λέμκιν και η λέξη που δεν έγινε αυτοτελής κατηγορία
Ο Πολωνοεβραίος νομικός Ραφαέλ Λέμκιν είχε επηρεαστεί, ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια, από την εξόντωση των Αρμενίων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αναζητούσε έναν τρόπο να προστατεύονται διεθνώς οι ομάδες που στοχοποιούνταν για καταστροφή.
Το 1944, στο βιβλίο του Axis Rule in Occupied Europe, εισήγαγε τον όρο genocide. Συνεργαζόμενος με την αμερικανική ομάδα που προετοίμαζε τη δίκη, πέτυχε να συμπεριληφθεί η λέξη στο κατηγορητήριο.
Η γενοκτονία, ωστόσο, δεν εξετάστηκε στη Νυρεμβέργη ως αυτοτελές διεθνές αδίκημα. Για τον Λέμκιν, η δικαστική διαδικασία συνέπεσε και με μια προσωπική συντριβή: εκεί έμαθε ότι 49 μέλη της οικογένειάς του, ανάμεσά τους οι γονείς του, είχαν δολοφονηθεί.
Συνέχισε να διεκδικεί διεθνή νομική προστασία. Στις 9 Δεκεμβρίου 1948, ο ΟΗΕ ενέκρινε τη Σύμβαση για την Πρόληψη και την Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας.
Η ευθύνη πίσω από το αξίωμα
Η κληρονομιά της Νυρεμβέργης αποτυπώθηκε στην αρχή ότι τα διεθνή εγκλήματα συνεπάγονται ατομική ποινική ευθύνη. Το κρατικό αξίωμα δεν παρέχει από μόνο του ασυλία και η επίκληση διαταγών ανωτέρων δεν απαλλάσσει αυτομάτως τον δράστη.
Στις 11 Δεκεμβρίου 1946, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ επιβεβαίωσε τις αρχές που είχαν αναγνωριστεί στον Χάρτη και στην απόφαση του δικαστηρίου. Στη διατύπωσή τους το 1950 περιλήφθηκε και η διευκρίνιση ότι η εκτέλεση διαταγής δεν αίρει την ευθύνη όταν υπήρχε πραγματική δυνατότητα ηθικής επιλογής.
Η απόφαση της 1ης Οκτωβρίου δεν ολοκλήρωσε τη μεταπολεμική δικαστική αναμέτρηση με τον ναζισμό.
Ακολούθησαν στη Νυρεμβέργη δώδεκα ακόμη δίκες ενώπιον αμερικανικών στρατιωτικών δικαστηρίων, με κατηγορουμένους, μεταξύ άλλων, γιατρούς, δικαστικούς, στρατιωτικούς και βιομηχάνους. Η διερεύνηση των ευθυνών επεκτάθηκε έτσι σε περισσότερους από εκείνους που είχαν υπηρετήσει και στηρίξει το καθεστώς.
