Η ιστορία της Μικρασιατικής Καταστροφής δεν γράφτηκε μόνο μέσα από τις μεγάλες πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις. Κρύβεται και σε προσωπικές επιστολές, σε πρόχειρες αναφορές, σε καταλόγους παιδιών και σε φωτογραφίες ανθρώπων που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της ανθρωπιστικής κρίσης.
Ανάμεσα σε αυτές τις ξεχωριστές μαρτυρίες βρίσκεται και το αρχείο της Αμερικανίδας Ντόροθι Χόραξ Σάτον, μιας γυναίκας που εργάστηκε για την ανακούφιση προσφύγων και ορφανών στη Μέση Ανατολή και την Ελλάδα από το 1920 έως το 1926.
Το προσωπικό της αρχείο, το οποίο φυλάσσεται στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, αποτελείται κυρίως από επιστολές που έστελνε στην οικογένειά της στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μέσα από αυτές καταγράφεται η δράση της στον Οργανισμό Αρωγής Εγγύς Ανατολής (Near East Relief), αλλά και η καθημερινότητα ανθρώπων που βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον ξεριζωμό, την προσφυγιά και την απώλεια.
Από το Νιου Τζέρσεϊ στη Γαλλία και την Εγγύς Ανατολή
Η Ντόροθι Χόραξ Σάτον γεννήθηκε στις 27 Ιουνίου 1878 στο Μόντκλερ του Νιου Τζέρσεϊ, κόρη του Έντουιν και της Ελίζαμπεθ Χόραξ. Είχε εκπαιδευτεί ως νηπιαγωγός, όμως η πορεία της την οδήγησε πολύ πέρα από την εκπαίδευση μικρών παιδιών. Το 1918 ταξίδεψε στη Γαλλία, όπου ανέλαβε διάφορα έργα ανθρωπιστικής βοήθειας.
Το φθινόπωρο του 1919 επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά η παραμονή της δεν έμελλε να διαρκέσει.
Η Near East Relief αναζητούσε εξειδικευμένο προσωπικό για τη δημιουργία και τη λειτουργία νηπιαγωγείων στην περιοχή της Εγγύς Ανατολής. Η Σάτον δέχθηκε να προσφέρει εθελοντικά τις υπηρεσίες της για έναν χρόνο. Έτσι, το 1920 βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου παρέμεινε περίπου έξι μήνες. Σύντομα, όμως, η αποστολή της διευρύνθηκε.
Τον Απρίλιο του 1921 στάλθηκε στον Καύκασο, όπου εργάστηκε με ορφανά από την Αρμενία. Στο Eρεβάν ανέλαβε τη διεύθυνση του έργου του Οργανισμού στην περιοχή και παρέμεινε περίπου έναν χρόνο. Αργότερα μετακινήθηκε στη Νικομήδεια (Ιζμίτ) της Μικράς Ασίας, όπου ανέλαβε τη διεύθυνση ορφανοτροφείου. Η παρουσία της εκεί συνδέθηκε με μια από τις πιο κρίσιμες περιόδους της περιοχής, καθώς ο πόλεμος και οι αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών είχαν δημιουργήσει μια τεράστια ανθρωπιστική κρίση.
Από τη Μικρά Ασία στην Ελλάδα
Το 1922 η κατάσταση άλλαξε δραματικά. Η καταστροφή στη Μικρά Ασία και η επακόλουθη ανταλλαγή των πληθυσμών προκάλεσαν ένα τεράστιο κύμα προσφύγων προς την Ελλάδα. Η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών σημειώνει ότι περίπου 15.000 παιδιά από ορφανοτροφεία του Οργανισμού Αρωγής Εγγύς Ανατολής μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα μετά την καταστροφική εξέλιξη του ελληνοτουρκικού πολέμου στη Μικρά Ασία.
Η άφιξη των προσφύγων και η ανταλλαγή πληθυσμών επιδείνωσαν ακόμη περισσότερο την ήδη δραματική ανθρωπιστική κατάσταση.
Η Σάτον επέστρεψε στην περιοχή τον Δεκέμβριο του 1922, ύστερα από μια σύντομη παραμονή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η νέα της αποστολή ήταν πλέον στην Ελλάδα. Πρώτος σταθμός της ήταν το Λουτράκι, όπου ανέλαβε τη διεύθυνση ορφανοτροφείου του Οργανισμού. Στη συνέχεια εργάστηκε στην Κεφαλονιά και ακολούθως στη Σύρο. Οι μετακινήσεις αυτές αποτυπώνονται και στο προσωπικό της αρχείο, το οποίο περιλαμβάνει επιστολές από το Λουτράκι, το Αργοστόλι, τη Σύρο και άλλες περιοχές της Ελλάδας.
Η Θεσσαλονίκη των προσφύγων
Ο τελευταίος και σημαντικότερος σταθμός της στην Ελλάδα ήταν η Θεσσαλονίκη. Εκεί η Σάτον ανέλαβε διευθυντικό ρόλο στο Γραφείο Παιδικής Πρόνοιας του Οργανισμού Αρωγής Εγγύς Ανατολής, με αρμοδιότητα που εκτεινόταν σε καταυλισμούς της Μακεδονίας και της Θράκης.
Παρέμεινε στη θέση αυτή έως το 1926. Το υλικό που άφησε πίσω της αποκαλύπτει πλευρές της καθημερινής ζωής των προσφυγικών πληθυσμών που δύσκολα συναντώνται στις συνοπτικές ιστορικές αφηγήσεις.
Στο φάκελο που αφορά τη Θεσσαλονίκη, για την περίοδο 1924-1926, περιλαμβάνονται κατάλογος με τα παιδιά που φιλοξενούνταν σε ορφανοτροφεία, αναφορές και έγγραφα σχετικά με τους πρόσφυγες, υλικό για τις δομές φιλοξενίας, καθώς και απόκομμα εφημερίδας για εκδήλωση του αμερικανικού οργανισμού προς τιμήν των ορφανών.
Αρχείο που κρατά ζωντανή μια ολόκληρη εποχή
Η συλλογή της Ντόροθι Σάτον περιλαμβάνει υλικό από την Κωνσταντινούπολη, τη νότια Ρωσία και διάφορες περιοχές της Ελλάδας, και καλύπτει την περίοδο 1920-1926. Δωρήθηκε στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα το 1984 από την αδελφή της, Άλις Χ. Σελ. Ιδιαίτερη αξία έχουν οι επιστολές της, επειδή γράφτηκαν την ώρα που τα γεγονότα βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη.
Δεν πρόκειται για μεταγενέστερη ανάμνηση, αλλά για μαρτυρίες ενός ανθρώπου που βρισκόταν μέσα στις ίδιες τις δομές περίθαλψης και έβλεπε από κοντά τις συνέπειες της προσφυγικής κρίσης.
Η συλλογή περιλαμβάνει επίσης φωτογραφίες, χάρτη, έντυπο υλικό του Οργανισμού Αρωγής Εγγύς Ανατολής, επιστολές και δημοσιεύματα. Μέρος του υλικού από την Κωνσταντινούπολη και τη Θεσσαλονίκη έχει ψηφιοποιηθεί και είναι διαθέσιμο για έρευνα μέσω των αρχειακών συλλογών της Αμερικανικής Σχολής.
Η αναγνώριση της προσφοράς της
Η προσφορά της Σάτον αναγνωρίστηκε και επίσημα. Σύμφωνα με την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών και την καταγραφή των Γενικών Αρχείων του Κράτους, τιμήθηκε από τον βασιλιά Γεώργιο της Ελλάδας με το Σταυρό του Αγίου Σαβερίου (ένα τιμητικό παράσημο/μετάλλιο που απονεμόταν ιστορικά για ανθρωπιστική δράση και εξαιρετικές υπηρεσίες, κυρίως κατά την περίοδο των γεγονότων της Μικρασιατικής Καταστροφής και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων) για το έργο της στην αποκατάσταση των Ελλήνων προσφύγων.
Παράλληλα, ο Οργανισμός Αρωγής Εγγύς Ανατολής τής απένειμε το Μετάλλιο Διακεκριμένης Υπηρεσίας.
Μετά την ολοκλήρωση της αποστολής της στην Ελλάδα, η Σάτον επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είχε όμως ήδη αφήσει πίσω της μια διαδρομή που συνδέθηκε με ορισμένες από τις πιο δύσκολες στιγμές της εποχής: τα ορφανά της Εγγύς Ανατολής, τον ξεριζωμό των πληθυσμών, την άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα και την προσπάθεια δημιουργίας μιας στοιχειώδους καθημερινότητας μέσα στην καταστροφή. Η Ντόροθι Χόραξ Σάτον πέθανε στο Σάρλοτσβιλ της Βιρτζίνιας στις 18 Νοεμβρίου 1970, σε ηλικία 92 ετών.
Σήμερα, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, οι επιστολές της εξακολουθούν να δίνουν φωνή σε μια εποχή κατά την οποία η ιστορία δεν μετριόταν μόνο σε συνθήκες ειρήνης και με αριθμούς προσφύγων, αλλά και στα πρόσωπα των παιδιών που έφταναν σε έναν άγνωστο τόπο αναζητώντας ασφάλεια. Και μέσα από τα αρχεία της, η Σάτον παραμένει ένας από τους ανθρώπους που έζησαν –και ταυτόχρονα κατέγραψαν– αυτή την άγνωστη πλευρά της Μικρασιατικής Καταστροφής.
