Μια σημαντική νέα εξέλιξη καταγράφεται για τη Μονή Βαζελώνα στον Πόντο, ένα από τα ιστορικότερα και πιο εμβληματικά μοναστήρια του ποντιακού ελληνισμού, που επί χρόνια βρισκόταν στο έλεος του χρόνου, των βανδαλισμών και της κρατικής αδιαφορίας.
Σύμφωνα με πληροφορία που προέρχεται από τον Μητροπολιτικό Δήμο Τραπεζούντας (Trabzon Büyükşehir Belediyesi), στο πλαίσιο της τουριστικής διαδρομής Vazelon-Kuştul Manastırları Turizm Rotası έχουν ήδη πραγματοποιηθεί εργασίες διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου και επισκευές, ενώ ολοκληρώθηκαν οι πεζοπορικές διαδρομές και οι κατασκευές επικάλυψης.
Παράλληλα, ολοκληρώθηκαν οι διαδικασίες παραχώρησης του ιστορικού χώρου, ενώ –και αυτό είναι το κρίσιμο για την τύχη του μνημείου– μετά τις σχετικές επαφές, οι εργασίες για την προετοιμασία των αποτυπώσεων, των μελετών αποκατάστασης και των μελετών αναστήλωσης εντάχθηκαν από το υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας στο Επενδυτικό Πρόγραμμα του 2026.
Η εξέλιξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς μόλις τον Δεκέμβριο του 2024 η εικόνα που παρουσιαζόταν για τη Μονή Βαζελώνα ήταν εντελώς διαφορετική: χρήματα δεν υπήρχαν, οι υποσχέσεις παρέμεναν στα χαρτιά και το ιστορικό μνημείο συνέχιζε να φθείρεται.
Από το «λεφτά γιοκ» στην ένταξη στο πρόγραμμα
Η κατάσταση της Μονής Βαζελώνα είχε αναδειχθεί έντονα και από την Τουρκάλα βουλευτή Σιμπέλ Σουιτσμέζ (Sibel Suiçmez), μέλος του προεδρείου και βουλευτή του CHP, η οποία είχε φέρει το θέμα στην τουρκική Εθνοσυνέλευση.
Όπως είχε επισημάνει, το μοναστήρι είναι «θύμα» βανδαλισμών και λαθρανασκαφών, αλλά κυρίως θύμα της αδιαφορίας, παρά το γεγονός ότι πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα μοναστήρια της Ανατολίας.
Η ιστορική σταυροπηγιακή μονή, αφιερωμένη από τους Έλληνες στον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή, χτισμένη σε δύσβατη και απόκρημνη θέση –κατά το πρότυπο και άλλων ποντιακών μοναστηριών, όπως η Παναγία Σουμελά– θεωρείται η αρχαιότερη μονή της Τραπεζούντας.
Παρά τις κατά καιρούς εξαγγελίες για αναστηλωτικά έργα, με στόχο τη δημιουργία ενός ακόμη τουριστικού πόλου στην περιοχή, τίποτε ουσιαστικό δεν είχε προχωρήσει. Το ενδιαφέρον της τουριστικής ανάπτυξης στην περιοχή της Ματσούκας, την αποκαλούμενη και «κοιλάδα του τουρισμού», στρεφόταν κυρίως στη Μονή Παναγίας Σουμελά, όπου τα ρεκόρ επισκεψιμότητας μετά την αναστήλωση είχαν δείξει καθαρά προς ποια κατεύθυνση επένδυαν οι Αρχές.
Ωστόσο, στην απάντηση που είχε δοθεί τότε από το υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού προς τη Σιμπέλ Σουιτσμέζ, η θέση ήταν ξεκάθαρη: δεν υπήρχαν κονδύλια ούτε για την αναστήλωση ούτε για την αποκατάσταση της οδικής πρόσβασης προς τη Μονή Βαζελώνα. Μάλιστα, το υπουργείο είχε αναφέρει πως τα έργα «ενδέχεται να αξιολογηθούν τα επόμενα χρόνια, ανάλογα με την κατάσταση του προϋπολογισμού».
Σήμερα, λοιπόν, η νέα πληροφορία από τον Δήμο Τραπεζούντας δείχνει ότι υπάρχει μεταβολή, τουλάχιστον στο επίπεδο του σχεδιασμού: οι μελέτες περνούν πλέον επίσημα στο Επενδυτικό Πρόγραμμα του 2026.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ξεκίνησαν ήδη έργα πλήρους αποκατάστασης, σημαίνει όμως ότι το μνημείο επιστρέφει στην ατζέντα με πιο θεσμικό τρόπο.
Μνημείο προστατευόμενο, αλλά απροστάτευτο στην πράξη
Η αντίφαση είναι γνωστή εδώ και χρόνια. Η περιοχή όπου βρίσκεται η Μονή Βαζελώνα είναι προστατευόμενη, το κτίσμα έχει χαρακτηριστεί Αρχαιολογικός Χώρος Α’ Βαθμού, ενώ και ο περιβάλλων χώρος τελεί υπό την προστασία του υπουργείου Δασών. Παρ’ όλα αυτά, η πραγματικότητα απέχει πολύ από την τυπική προστασία.
Όπως είχε τονίσει η Σιμπέλ Σουιτσμέζ, η μονή δεν έχει εγκαταλειφθεί μόνο στη φθορά του χρόνου, αλλά και στο έλεος κυνηγών θησαυρών και ασυνείδητων επισκεπτών.
Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο η φυσική φθορά, αλλά και η συστηματική απουσία ουσιαστικής μέριμνας για ένα μνημείο με τεράστια ιστορική, θρησκευτική και πολιτιστική βαρύτητα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ήδη από τον Οκτώβριο του 2011 και τον Μάρτιο του 2019 το Περιφερειακό Συμβούλιο Διατήρησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς Τραπεζούντας είχε λάβει αποφάσεις τόσο για τη μονή όσο και για τον δρόμο που οδηγεί σε αυτή. Οι αποφάσεις αυτές όμως έμειναν ανενεργές.
Η μακραίωνη ιστορία της Μονής Βαζελώνα
Ο Βαζελώνας –ή Ζαβουλών, όπως αναφέρεται σε ορισμένες παλαιότερες πηγές– γνώρισε αιώνες ακμής, αλλά και επανειλημμένες καταστροφές. Πρόκειται για ένα μοναστήρι που είναι άρρηκτα δεμένο με τη θρησκευτική και ιστορική διαδρομή του Πόντου.
Σύμφωνα με την ιστορική παράδοση, το 490 μ.Χ. καταστράφηκε ολοσχερώς από τους Πέρσες, οι οποίοι κατέσφαξαν και τους 400 μοναχούς του. Στη συνέχεια ανοικοδομήθηκε από τον Ιουστινιανό και τον στρατηγό Βελισάριο, ενώ κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας υπέστη και νέες καταστροφές.
Το 1923, με την ανταλλαγή των πληθυσμών και τον οριστικό ξεριζωμό του ποντιακού ελληνισμού από τις πατρογονικές εστίες, η μονή εγκαταλείφθηκε.
Τελευταίος αποχώρησε ο μοναχός Διονύσιος Αμαραντίδης, ο οποίος μετέφερε στην Ελλάδα την εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Από το 1970 βρίσκεται στον Άγιο Δημήτριο Ελλησπόντου Κοζάνης, όπου την μετέφερε με όλες τις πρέπουσες τιμές ο Αρχιμανδρίτης και άρχισαν οι εργασίες για την ανασύσταση της μονής, 3 χλμ. βορείως του χωριού.
Το μοναστήρι που γιόρταζε στις 29 Αυγούστου
Για τον ποντιακό ελληνισμό, η Μονή Βαζελώνα δεν είναι απλώς ένα παλιό κτίσμα ή ένα μνημείο αρχιτεκτονικής. Είναι τόπος μνήμης, πίστης και ταυτότητας.
Ιδιαίτερη θέση είχε κάθε χρόνο η 29η Αυγούστου, ημέρα αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή. Με αφορμή αυτή τη μεγάλη γιορτή της Ορθοδοξίας, η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών είχε μοιραστεί μια ιστορική φωτογραφία που φιλοξενείται στο Μουσείο Ποντιακού Ελληνισμού.
Στο συνοδευτικό κείμενο της φωτογραφίας αναφέρεται: «Προσκυνητές στη μονή Αγίου Ιωάννη Βαζελώνα. Στο κέντρο ο τελευταίος ηγούμενος, Πανάρετος Τοπαλίδης».
Η φωτογραφία αυτή αποτελεί ένα πολύτιμο τεκμήριο της ζωντανής σχέσης του ποντιακού ελληνισμού με τη μονή, λίγο πριν αυτή περάσει οριστικά στη σιωπή της εγκατάλειψης.
