Τον Μάρτιο του 1921 ένας Έλληνας δημοσιογράφος αποβιβαζόταν στον γενέθλιο τόπο, τη Σμύρνη, για να καλύψει ως πολεμικός ανταποκριτής τη Μικρασιατική Εκστρατεία. Δεν ήταν απλώς ένας ακόμη απεσταλμένος εφημερίδας.
Ο Κώστας Φαλτάιτς, ήδη γνωστός για τις πολεμικές ανταποκρίσεις του, θα κατέγραφε από κοντά όχι μόνο τις κινήσεις του ελληνικού στρατού αλλά και τις τραγικές μαρτυρίες των επιζώντων.
Οι μαρτυρίες αυτές, συγκεντρωμένες μέσα σε λίγους μήνες, θα γίνονταν αργότερα ένα από τα πιο συγκλονιστικά ντοκουμέντα για τα γεγονότα της περιόδου.
Από τη Σμύρνη στο μέτωπο της Μικρασιατικής Εκστρατείας
Ο Κωνσταντίνος –ή Κώστας– Φαλτάιτς γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1891, σε μια οικογένεια με ρίζες στη Σκύρο. Λίγα χρόνια αργότερα η οικογένεια εγκαταστάθηκε στο νησί, όπου μεγάλωσε ο μελλοντικός δημοσιογράφος πριν μεταβεί στην Αθήνα για σπουδές.
Σπούδασε Νομική και Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όμως πολύ νωρίς στράφηκε στη δημοσιογραφία. Από το 1909 άρχισε να εργάζεται στον Τύπο και μέσα σε λίγα χρόνια είχε συνεργαστεί με πολλές εφημερίδες και περιοδικά της εποχής.
Η εμπειρία του από τους Βαλκανικούς Πολέμους, όπου υπηρέτησε στο Πολεμικό Ναυτικό και έστελνε ανταποκρίσεις από τα πλοία του στόλου, τον είχε ήδη καταστήσει έναν από τους πιο γνωστούς πολεμικούς συντάκτες της εποχής.
Έτσι, όταν το 1921 η εφημερίδα Εμπρός αποφάσισε να στείλει ανταποκριτή στο μικρασιατικό μέτωπο, ο Φαλτάιτς ήταν η προφανής επιλογή.
Έφτασε στη Σμύρνη τον Μάρτιο του 1921 και αμέσως άρχισε να ακολουθεί τις κινήσεις του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία.
Η πρώτη ανταπόκρισή του στάλθηκε από την Προύσα και δημοσιεύθηκε την 1η Απριλίου 1921. Τους επόμενους μήνες περιηγήθηκε σε πολλές περιοχές της Μικράς Ασίας –από τη Νικομήδεια και την Κίο έως το Ουσάκ και το Εσκίσεχιρ– καταγράφοντας όχι μόνο τις στρατιωτικές επιχειρήσεις αλλά και την καθημερινότητα των ανθρώπων που ζούσαν στη σκιά του πολέμου.
Η καταγραφή των μαρτυριών
Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Μικρά Ασία* ο Κώστας Φαλτάιτς συγκέντρωσε και κάτι ακόμη: μαρτυρίες επιζώντων από σφαγές χριστιανικών πληθυσμών, κυρίως στην περιοχή της Βιθυνίας.
Οι αφηγήσεις αυτές, πολλές φορές καταγεγραμμένες αμέσως μετά τα γεγονότα, περιέγραφαν τη βία που είχαν υποστεί ελληνικοί και αρμενικοί πληθυσμοί από ένοπλες ομάδες και στρατιωτικές δυνάμεις.
Τον Αύγουστο του 1921 τραυματίστηκε στο χέρι από αεροπορικό βομβαρδισμό στο αρχηγείο του Γ΄ Σώματος Στρατού. Αναγκάστηκε έτσι να επιστρέψει στην Αθήνα. Εκεί άρχισε να συγκεντρώνει και να επεξεργάζεται τις μαρτυρίες που είχε συλλέξει.
Το αποτέλεσμα ήταν το βιβλίο Αυτοί είναι οι Τούρκοι – Αφηγήματα των σφαγών της Νικομήδειας, που εκδόθηκε το 1921. Το έργο μεταφράστηκε στα γαλλικά το 1922 και χρησιμοποιήθηκε από την ελληνική διπλωματία στις διεθνείς διαπραγματεύσεις της εποχής.
Δεκαετίες αργότερα, το 2016, κυκλοφόρησε και στα αγγλικά με τον τίτλο: The Genocide of the Greeks in Turkey – Survivor Testimonies from the Nicomedia (Izmit) Massacres of 1920-1921.
Η μαρτυρία που συγκλόνισε
Μία από τις πιο συγκλονιστικές μαρτυρίες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο είναι αυτή της Παρασκευής Αναστασιάδου, δασκάλας από το Ορτάκιοϊ.
Ο Κώστας Φαλτάιτς γράφει για την αφήγησή της: «Και τώρα, καθώς διηγούνταν την ιστορία της, ετοιμαζόταν να φέρει στον κόσμο ένα παιδί – ένα φρικτό παιδί, καρπό βιασμού από Τούρκο».
Το Ορτάκιοϊ ήταν μια εύπορη κωμόπολη περίπου 45 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Νικομήδειας (σημερινή Ιζμίτ), με πληθυσμό περίπου 10.000 κατοίκων, από τους οποίους οι μισοί ήταν Έλληνες.
Τον Μάρτιο του 1920, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που κατέγραψε ο Φαλτάιτς, στρατιωτικές δυνάμεις των Κεμαλικών εισήλθαν στην περιοχή. Ακολούθησαν βιασμοί γυναικών, εκβιασμοί και εκτεταμένες σφαγές των χριστιανικών πληθυσμών.
Μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινότητας εξοντώθηκε. Όσοι επέζησαν κατέφυγαν στα βουνά και στα δάση για να σωθούν. Η Παρασκευή Αναστασιάδου περιέγραψε τις συνθήκες της φυγής: «Κάθε μέρα ακούγαμε πυροβολισμούς. Οι Τούρκοι έμπαιναν στο δάσος και κυνηγούσαν χριστιανούς για να τους σκοτώσουν».
Και συνέχισε με μια από τις πιο δραματικές περιγραφές που κατέγραψε ο Έλληνας δημοσιογράφος:
«Φύγαμε από εκείνο το βουνό και προχωρήσαμε μέσα σε πυκνά δάση γεμάτα λύκους και τσακάλια. Εκεί είχαν συγκεντρωθεί πολλοί άνθρωποι. Οι μητέρες έπνιγαν τα μωρά τους για να μην κλάψουν και προδώσουν το κρησφύγετο. Άλλες τους έδιναν μεγάλες δόσεις οπίου και έτσι τα σκότωναν. Μια μητέρα έδινε στο ίδιο της το παιδί δηλητήριο. Κάποιοι λένε ότι χίλια παιδιά, άλλοι ότι δύο χιλιάδες, πέθαναν έτσι από τα χέρια των ίδιων των μητέρων τους».
Ένας δημοσιογράφος πολύ μπροστά από την εποχή του
Η δημοσιογραφική πορεία του Κώστα Φαλτάιτς δεν περιορίστηκε στις πολεμικές ανταποκρίσεις. Υπήρξε ένας από τους πιο πολυσχιδείς δημοσιογράφους της εποχής του, συνεργαζόμενος με δεκάδες εφημερίδες και περιοδικά, ενώ υπήρξε από τα πρώτα μέλη της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών.
Παράλληλα ασχολήθηκε με τη λαογραφία και την εθνογραφία, πραγματοποιώντας εκτεταμένες έρευνες για τις λαϊκές κοινωνικές ομάδες της Ελλάδας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έδειξε για τους Ρομά, για τους οποίους δημοσίευσε μελέτες ήδη από το 1917, αλλά και για τους Σαρακατσάνους, τους Βλάχους, τους πλανόδιους τεχνίτες και πολλές ακόμη πληθυσμιακές ομάδες.
Θεωρείται επίσης από τους πρώτους που κατέγραψαν συστηματικά τον κόσμο του ρεμπέτικου τραγουδιού, σε μια εποχή που η συγκεκριμένη μουσική ήταν συνδεδεμένη με τον υπόκοσμο και αντιμετωπιζόταν με καχυποψία.
Το τέλος μιας ανήσυχης ζωής
Κατά την περίοδο της Κατοχής ο Κώστας Φαλτάιτς έζησε μεταξύ Αθήνας και Σκύρου, συνεχίζοντας να γράφει και να εργάζεται παρά τις δύσκολες συνθήκες.
Πέθανε στη Σκύρο στις 23 Οκτωβρίου 1944, λίγο πριν από την απελευθέρωση της Ελλάδας. Η ληξιαρχική πράξη θανάτου αναφέρει ως αιτία την κατάρρευση του οργανισμού, ύστερα από τις κακουχίες.
Άφησε πίσω του ένα τεράστιο –σε μεγάλο μέρος ακόμη ανέκδοτο– έργο, που καλύπτει τη δημοσιογραφία, τη λαογραφία, την ιστορία και τη λογοτεχνία. Μέρος του βρίσκεται στο Εθνολογικό και Λαογραφικό Μουσείο Μάνου και Αναστασίας Φαλτάιτς.
Ωστόσο, οι ανταποκρίσεις του από τη Μικρά Ασία και οι μαρτυρίες που κατέγραψε το 1921 παραμένουν ίσως το πιο συγκλονιστικό κομμάτι της παρακαταθήκης του.
