Αθήνα, 2026. Μετράμε 111 χρόνια από τη σφαγή των Αρμενίων, 107 χρόνια από τη 19η Μαΐου, 104 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή, 103 χρόνια από τη Συνθήκη της Λοζάνης.
Όλα στη χώρα έχουν αλλάξει (ευτυχώς), αλλά η μνήμη –πάντα ζωντανή– δίνει καρπούς και υλικό για έρευνα και σκέψη.
Στις παραπάνω επετείους ας προσθέσουμε και άλλη μία, καθώς πέρυσι συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από την υπογραφή της «Συμβάσεως μεταξύ του Ελληνικού Δημοσίου και της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος “περί διαχειρίσεως των εν Ελλάδι κτημάτων των ανταλλαγέντων Μουσουλμάνων”» (5 Μαΐου 1925).
Με αφορμή αυτήν την τελευταία εκατονταετηρίδα, ήδη από τον περασμένο Δεκέμβριο το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας άνοιξε τα συρτάρια του1 για να μας ταξιδέψει στα δύσκολα εκείνα χρόνια. Όταν 1,5 εκατομμύριο χριστιανοί ήρθαν στη χώρα ως ανταλλάξιμοι – στις περισσότερες περιπτώσεις μόνο με τα ρούχα που φορούσαν, κι όσα μπορούσαν να στριμώξουν σε έναν μπόγο.
Ο ρόλος της τράπεζας ήταν πολυδιάστατος και εξαιρετικά σημαντικός, όπως φανερώνει και ο τίτλος του πρώτου σκέλους της έκθεσης: «Η Εθνική Τράπεζα αρωγός στην εθνική προσπάθεια».
Καταρχάς, με βάση τη σύμβαση, καθήκον της ήταν η καταγραφή και διαχείριση των ιδιοκτησιών των ανταλλαγέντων μουσουλμάνων, με στόχο την καταβολή στους αστούς πρόσφυγες την προβλεπόμενη από την πολιτεία προσωρινή αποζημίωση (το 20% σε μετρητά και το 80% σε ομολογίες). Και γιατί μόνο τους αστούς πρόσφυγες; Γιατί για τους αγρότες υπήρχε η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων, που φρόντισε τη νομή των κλήρων.2
Κατά δεύτερον, η ΕτΕ κλήθηκε να διαχειριστεί το οξύ ανθρωπιστικό πρόβλημα που προκάλεσε η αθρόα άφιξη των προσφύγων, ευαισθητοποιώντας τη διεθνή κοινότητα σε μια περίοδο κατά την οποία –λόγω των ιστορικών και πολιτικών γεγονότων– η δανειοληπτική ικανότητα της χώρας δεν ήταν στα καλύτερά της. Παρ’ όλα αυτά, και σημαντικό δάνειο κατάφερε να εξασφαλίσει, αλλά και διενέργησε εράνους διεθνώς για την ανέγερση ορφανοτροφείων κτλ.
Ανάμεσα στα εντυπωσιακά εκθέματα είναι τα περίτεχνα φύλλα των ομολογιών, αλλά και τα «διαφημιστικά» κείμενα που προέτρεπαν τον κόσμο να συμμετάσχει στην τιτάνια προσπάθεια με επιχειρήματα όπως
Θέλετε να ίδητε την χώραν μας ήρεμον και ήσυχον από Οικονομικά και Κοινωνικά γεγονότα και μεταβολάς; Ελαττώσατε την κοινωνικήν δυστυχίαν αγοράζοντες ομολογίας του Εθνικού Προσφυγικού Δανείου.
Το ίδιο το πιστωτικό ίδρυμα μεταβάλλει τη λειτουργία του, προσλαμβάνοντας υπαλλήλους που ασχολούνται αποκλειστικά με το θέμα της καταγραφής και αποζημίωσης των προσφύγων – κι αυτό με τη σειρά του οδηγεί στο δεύτερο σκέλος της έκθεσης: «Οι πρόσφυγες στον ελληνικό κοινωνικό ιστό».
Η προσπάθεια απογραφής αλλά και η αποτίμηση των περιουσιών των προσφύγων της ευρύτερης Μικράς Ασίας γινόταν με τον μόνο εφικτό τότε τρόπο: Ο απογραφόμενος δήλωνε τα στοιχεία του, και οι γύρω του καλούνταν να τα επιβεβαιώσουν ή να τα διαψεύσουν.
Με αυτόν τον τρόπο –και γι’ αυτόν το σκοπό– άλλωστε άρχισαν να ιδρύονται τα πρώτα προσφυγικά σωματεία στην Ελλάδα.
Το δεύτερο αυτό σκέλος της έκθεσης είναι που ξυπνά τις περισσότερες μνήμες, καθώς εκτίθενται δελτία ταυτοποίησης, καταστατικά ίδρυσης συλλόγων (του Πανιωνίου μεταξύ άλλων), αλλά και ένας διαδραστικός ηλεκτρονικός πίνακας με φωτογραφίες που τοποθετούνται στο χάρτη από όπου προήλθαν τα πρόσωπα – Αϊδίνι, Τραπεζούντα, Αφησιά κ.ο.κ.
Ανάμεσα στα δελτία, διακρίνουμε και ονόματα γνώριμα: Ο Φώτης Κόντογλου, ο Τάσος Αθανασιάδης, ο Γεώργιος Ιωακείμογλου, ο Στυλιανός Σεφεριάδης (πατέρας του νομπελίστα ποιητή Γιώργου Σεφέρη), ο σπουδαίος Μικρασιάτης ζωγράφος Γεώργιος Προκοπίου και τόσοι άλλοι…
Και φυσικά, ο χάρτης διασποράς των ανταλλαγέντων ανά τον κόσμο – αλλά και η ενδιαφέρουσα πληροφορία ότι και αυτοί που επέλεξαν εξαρχής την ξενιτιά, είχαν δικαίωμα αποζημίωσης από το ελληνικό κράτος μέσω της ΕτΕ.
Όσα και να γράψουμε όμως σε ένα άρθρο, δεν είναι αρκετά για να περιγράψουν ούτε τις μισές από τις πληροφορίες που περιέχει αυτή η έκθεση.
Ενταγμένη σε έναν χώρο ιδιαίτερο, που σε κάνει να ξεχνάς ότι βρίσκεσαι στο κέντρο της Αθήνας, σε αφήνει με την αίσθηση ότι μία φορά δεν είναι αρκετή να την επισκεφθείς. Ευτυχώς θα διαρκέσει μέχρι τον Απρίλιο, και αν μπορούμε να δώσουμε μια συμβουλή, θα ήταν να κλείσετε θέση σε μια από τις ξεναγήσεις που προσφέρουν οι επιμελητές. Αξίζει.
Κείμενο, φωτογραφίες: Χριστίνα Κωνσταντάκη.
____
1. Για του λόγου το αληθές, στα εκθέματα περιλαμβάνονται τα σχέδια της αρχειοθήκης που προοριζόταν γι’ αυτόν το σκοπό, αλλά και η ίδια η αρχειοθήκη, ως έπιπλο:
