Στις 2 Φεβρουαρίου 1828, σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε ακόμη να σταθεί στα πόδια της μετά τον Αγώνα, ο Ιωάννης Καποδίστριας έθεσε σε εφαρμογή ένα από τα πιο φιλόδοξα σχέδιά του για την οικονομική ανασυγκρότηση του νεοσύστατου κράτους.
Με ψήφισμά του ιδρύθηκε στην Αίγινα η Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα, το πρώτο πιστωτικό ίδρυμα της ελεύθερης Ελλάδας και πρόδρομος της μετέπειτα Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος.
Η ίδρυση της Τράπεζας υπήρξε απάντηση σε μια χαοτική οικονομική πραγματικότητα: άδεια κρατικά ταμεία, βαριές δανειακές υποχρεώσεις και μια αγορά πίστωσης που βρισκόταν στα χέρια τοκογλύφων. Ο κυβερνήτης, με τη συνδρομή του Ελβετού τραπεζίτη και φιλέλληνα Ιωάννη Εϋνάρδου, επιχείρησε να εκλογικεύσει το σύστημα, να προσελκύσει κεφάλαια από το εσωτερικό και το εξωτερικό και να θέσει τις βάσεις για μια στοιχειώδη οικονομική κανονικότητα.
Επικεφαλής της Εθνικής Χρηματιστικής Τράπεζας τέθηκε ο Γεώργιος Σταύρου, ενώ στην «Επί της διευθύνσεως της Εθνικής Χρηματιστικής Τραπέζης Επιτροπή» συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Αλέξανδρος Κοντόσταυλος και ο πρόβουλος του Τμήματος Οικονομίας του Πανελληνίου.
Η Επιτροπή αυτή δεν περιοριζόταν σε τραπεζικά καθήκοντα, αλλά ασκούσε παράλληλα και αρμοδιότητες υπουργείου Οικονομικών, γεγονός που δείχνει το εύρος –και την τόλμη– του εγχειρήματος.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το παράδειγμα που έδωσε ο ίδιος ο Καποδίστριας. Προκειμένου να ενισχύσει την αξιοπιστία της Τράπεζας και να προσελκύσει επενδυτές, προσέφερε μέρος της προσωπικής του περιουσίας και απηύθυνε ανοιχτό κάλεσμα σε εύπορους Έλληνες και φιλέλληνες να γίνουν μέτοχοι. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονταν εξέχουσες προσωπικότητες της εποχής, όπως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Σπυρίδων Τρικούπης, ο Λουδοβίκος Α΄ της Βαυαρίας, καθώς και άλλοι Έλληνες και Ευρωπαίοι υποστηρικτές του ελληνικού εγχειρήματος.
Η Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα συνέβαλε ουσιαστικά στην ανασυγκρότηση του στρατού και του στόλου, στην οργάνωση της διοίκησης, σε έργα ανοικοδόμησης, αλλά και στη συντήρηση φτωχών οικογενειών.
Ωστόσο, το εγχείρημα αποδείχθηκε εύθραυστο. Οι μεγάλες ταμειακές ανάγκες του κράτους απορρόφησαν σχεδόν ολόκληρο το διαθέσιμο κεφάλαιο, με αποτέλεσμα η Τράπεζα να μην αποκτήσει ποτέ πλήρη χαρακτήρα πιστωτικού ιδρύματος και οι μέτοχοί της να υποστούν σημαντικές ζημιές.
Το 1834, επί βαυαρικής αντιβασιλείας, η Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα καταργήθηκε.
Τα τεκμήρια που φωτίζουν το εγχείρημα
Σήμερα, πολύτιμα έγγραφα που αποτυπώνουν αυτή την πρώτη απόπειρα οικονομικής οργάνωσης φυλάσσονται στην Κεντρική Υπηρεσία των Γενικών Αρχείων του Κράτους, στο Αρχείο Επιτροπής Οικονομίας της περιόδου του Καποδίστρια (Φάκελος 2Α).
Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται το ψήφισμα ίδρυσης της Εθνικής Χρηματιστικής Τράπεζας, επιστολές του κυβερνήτη προς την Επιτροπή για την κατάθεση κεφαλαίων και την εγγραφή μετόχων, καθώς και διάταγμα με το οποίο η Επιτροπή επιφορτίζεται με τις αρμοδιότητες του Υπουργείου Οικονομικών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και έγγραφο του ίδιου του Καποδίστρια, με ημερομηνία 8 Φεβρουαρίου 1828, στο οποίο ανακοινώνεται η κατάθεση χρημάτων από προσωπικά κεφάλαια, τόσο δικά του όσο και άλλων Ελλήνων.
Πρόκειται για τεκμήρια που δεν καταγράφουν απλώς αποφάσεις, αλλά αποκαλύπτουν τη φιλοσοφία διακυβέρνησης: κράτος, οικονομία και προσωπική ευθύνη ως αδιαίρετο σύνολο.
