Εάν η ζωή του Αλέξανδρου Μπαλτατζή περιοριζόταν σε ένα πολιτικό βιογραφικό, θα έμεναν οι βουλευτικές θητείες, η συμμετοχή του στην ίδρυση της Ένωσης Κέντρου και το υπουργείο Γεωργίας*. Όλα ακριβή – και όλα ανεπαρκή για να εξηγήσουν ποιος πραγματικά ήταν.
Για τους αγρότες ήταν απλώς ο «Αλέκος». Ο άνθρωπος που πίστεψε ότι εκείνοι που καλλιεργούν τη γη δεν πρέπει να παραμένουν μόνοι απέναντι στους εμπόρους, στις τράπεζες και στην κρατική εξουσία. Ότι μπορούσαν να οργανωθούν, να διαπραγματευτούν και να διεκδικήσουν οι ίδιοι το μέλλον τους.
Σαν σήμερα, στις 29 Ιουλίου 1987, έφυγε από τη ζωή ένας Πόντιος της διασποράς και της προσφυγιάς, ο οποίος έβαλε τα θεμέλια του σύγχρονου αγροτικού συνεταιριστικού κινήματος στην Ελλάδα.
Ο Πόντος δεν ήταν απλώς η καταγωγή του
Ο Αλέξανδρος Μπαλτατζής γεννήθηκε το 1904 στην Κουταΐδα του Καυκάσου. Η οικογένειά του είχε βαθιές ρίζες στην Αργυρούπολη του Πόντου, ενώ ο πατέρας του, Θεόδωρος, είχε εγκατασταθεί στο Σοχούμ, όπου ανέπτυξε σημαντική επιχειρηματική δραστηριότητα, αναλαμβάνοντας και την κατασκευή δημόσιων έργων. Επίσης, τον Μάρτιο του 1919 εξελέγη μέλος του ΔΣ της Ελληνικής Κοινότητας.
Ο μικρός Αλέξανδρος μεγάλωσε μέσα στην οργανωμένη ελληνική κοινότητα της πόλης.
Στα σαλόνια του οικογενειακού (και πολυτελούς) ξενοδοχείου «Σαν Ρέμο» άκουγε τις συζητήσεις για την ανεξαρτησία του Πόντου, τις πολιτικές ανατροπές στη Ρωσία και την τύχη των Ελλήνων που κατέφθαναν ξεριζωμένοι στο Σοχούμ. Έτσι, η ποντιακή του ταυτότητα διαμορφώθηκε μέσα στην εμπειρία της διασποράς, της αλληλεγγύης και της αγωνίας για έναν λαό που έχανε την πατρίδα του.
Ύστερα ήρθε και ο δικός του ξεριζωμός. Μετά την κρατικοποίηση της οικογενειακής περιουσίας στη σοβιετική Γεωργία, οι Μπαλτατζήδες έφυγαν από το Σοχούμ έχοντας ελάχιστα χρήματα και λίγες αποσκευές. Πέρασαν από την Κωνσταντινούπολη και τη Μακρά Γέφυρα της Ανατολικής Θράκης, έφτασαν στην Αλεξανδρούπολη και τελικά εγκαταστάθηκαν στο Νεοχώρι της Ξάνθης.
Η οικογένεια του άλλοτε εύπορου επιχειρηματία βρέθηκε να καλλιεργεί καπνά στα χωράφια της προσφυγικής αποκατάστασης. Εκεί ο Αλέξανδρος Μπαλτατζής γνώρισε από πρώτο χέρι την ανασφάλεια του αγρότη και την εξάρτησή του από όσους καθόριζαν τις τιμές του μόχθου του.
Άφησε την τράπεζα και επέστρεψε στο χωριό
Σπούδασε Νομική στην Αθήνα, γνώρισε τις ιδέες του Αλέξανδρου Παπαναστασίου και εξασφάλισε μια ασφαλή θέση στην Εθνική Τράπεζα – αργότερα αποσπάστηκε στο υπουργείο Γεωργίας, ως ιδιαίτερος του υπουργού. Θα μπορούσε να ακολουθήσει μια ήσυχη επαγγελματική διαδρομή. Αντί γι’ αυτό, το 1928 επέστρεψε στο Νεοχώρι.
Πολλά χρόνια αργότερα θα εξηγούσε την απόφασή του με λόγια που συμπύκνωναν ολόκληρη τη ζωή του: «Είχα μπροστά μου διαρκώς τον κόσμο αυτόν εδώ στην ακριτική Ελλάδα». Και μέσα του, όπως έλεγε, υπήρχε «μια φλόγα, κάποιο πάθος».
Στο Νεοχώρι ίδρυσε το συνεταιρισμό «Η Αναγέννηση». Στα 26 του εξελέγη πρόεδρος της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών Ξάνθης και, όταν συγκροτήθηκε η ΠΑΣΕΓΕΣ το 1935, έγινε ο πρώτος πρόεδρός της.
Πολύ χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα από το αδημοσίευτο θεατρικό έργο του Γιώργου Κωτούλα Οι δύο όψεις ενός καπνόφυλλου, που ουσιαστικά αναφέρεται στον Μπαλτατζή της δεκαετίας 1920-30. Συνομιλούν ο καπνέμπορος και ένας συνεργάτης του:
«Είναι ένας νέος πανέξυπνος, πεισματάρης και φιλόδοξος. Θα σου εξομολογηθώ κάτι. Πριν καιρό τον κάλεσα και του πρότεινα να έρθει στη δούλεψη μου. Αρνήθηκε βέβαια. Από την κουβέντα όμως που είχα μαζί του κατάλαβα κάποια πράγματα. Είναι έξυπνη πάστα ανθρώπου. Από το μυαλό του δεν λένε να ξεκολλήσουν οι λέξεις κίνημα και συνεταιρισμός. Τον βλέπω να ενώνει όλους τους καπνοπαραγωγούς και εμείς να ψαχνόμαστε. Τι μάνα τον γέννησε δεν μπορώ να καταλάβω».
Ο Μπαλτατζής δεν εξιδανίκευε τη φτώχεια της υπαίθρου. Καταλάβαινε ότι ο μεμονωμένος παραγωγός, όσο σκληρά και αν εργαζόταν, παρέμενε αδύναμος.
Έτσι, ο συνεταιρισμός γινόταν ένα πρακτικό εργαλείο: για φθηνότερα εφόδια, καλύτερες τιμές, οργανωμένη διάθεση της παραγωγής και ισχυρότερη θέση απέναντι στην αγορά.
Σε αυτό το σημείο μπαίνει και η πολιτική, ως μοχλός για το συνεταιριστικό του σχέδιο. Συνδέθηκε με τη δημιουργία και την ανάπτυξη οργανώσεων όπως η ΚΥΔΕΠ και η Συνεταιριστική Ένωση Καπνοπαραγωγών Ελλάδος, αλλά και μεγάλων συνεταιριστικών μονάδων που σημάδεψαν την οικονομική ζωή της Θράκης, όπως η ΡΟΔΟΠΗ, η ΣΕΒΑΘ και η ΣΕΚΑΠ.
Ακόμη πιο αποκαλυπτικός για τον τρόπο σκέψης του ήταν ο θεσμός των συνεταιριστικών υποτροφιών της ΣΕΚΕ. Από το 1949 έως το 1965, περισσότερα από 400 παιδιά αγροτικών οικογενειών μπόρεσαν να σπουδάσουν σε πανεπιστήμια της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Για τον Αλέξανδρο Μπαλτατζή, η αγροτική ανάπτυξη απαιτούσε γνώση και ανθρώπους που θα επέστρεφαν πιο δυνατοί στον τόπο τους.
Στο σήμερα
Πλέον η ΠΑΣΕΓΕΣ δεν υπάρχει με τη μορφή που της έδωσε. Τέθηκε σε εκκαθάριση και η εκπροσώπηση των συνεταιριστικών οργανώσεων πέρασε στην ΕΘΕΑΣ. Αρκετές από τις μεγάλες συνεταιριστικές επιχειρήσεις της Θράκης έκλεισαν, αποδυναμώθηκαν ή πέρασαν σε ιδιωτικά χέρια. Παραμένει μόνο η Συνεταιριστική Ασφαλιστική που ίδρυσε μετά τη Μεταπολίτευση.
Όμως, το έργο του Μπαλτατζή δεν είναι λιγότερο επίκαιρο. Αντιθέτως, επαναφέρει το ερώτημα που ο ίδιος είχε θέσει πριν από σχεδόν έναν αιώνα: Μπορεί ο παραγωγός να επιβιώσει μόνος του;
Κάθε φορά που η συζήτηση επιστρέφει στο κόστος παραγωγής, στις χαμηλές τιμές, στους μεσάζοντες, στην εγκατάλειψη της υπαίθρου και στην αδυναμία των νέων να παραμείνουν στη γη τους, η απάντησή του παραμένει παρούσα: συλλογική οργάνωση, εκπαίδευση και πραγματική συμμετοχή των ίδιων των αγροτών στις αποφάσεις.
Δεν είναι τυχαίο ότι το Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης 2007-2013 πήρε το όνομά του. Ούτε ότι το πατρικό του σπίτι στο Νεοχώρι μετατράπηκε σε Μουσείο Αγροτικής και Συνεταιριστικής Ιστορίας.
Άλλωστε, σε μια εποχή όπου ο φτωχός αγρότης ήταν έρμαιο των μεσαζόντων, ο Αλέξανδρος Μπαλτατζής του έδινε ισχύ:
«Ο συνεταιρισμός είναι ο κουμπαράς του φτωχού που εξυπηρετεί τον φτωχό»,
έγραφε σε μια πινακίδα της εποχής.
Η απήχησή του ιδίως στις ποντιακές κοινότητες, τεράστια. «Ό,τι είναι ο Βενιζέλος για τους Κρητικούς, είναι ο Μπαλτατζής για τους Ποντίους», έλεγαν τότε.
Και όχι μόνο, καθώς το 2000 η Νομαρχία Ξάνθης, με νομάρχη τον Γεώργιο Παυλίδη, τον ανακήρυξε, μαζί με τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Χριστόδουλο και τον Μάνο Χατζιδάκι, ως την φωτεινή προσωπικότητα του 20ού αιώνα που σηματοδότησε το νομό της Ξάνθης. Το πορτρέτο του, μαζί και των άλλων δύο, κοσμεί την αίθουσα εκδηλώσεων του Διοικητηρίου.
