Στην παραδοσιακή θρησκευτική και λαογραφική ζωή του ελληνικού κόσμου, το τριήμερο από 4 έως 6 Δεκεμβρίου, που περιλαμβάνει τις γιορτές της Αγίας Βαρβάρας (4/12), του Αγίου Σάββα (5/12) και του Αγίου Νικολάου (6/12), ήταν ευρύτατα γνωστό και σε πολλούς τόπους τιμούνταν με το κοινό όνομα «Νικολοβάρβαρα».
Η ονομασία αυτή καθιερώθηκε ήδη από τους μεταβυζαντινούς χρόνους, όταν το εκκλησιαστικό εορτολόγιο και οι λαϊκές εμπειρικές παρατηρήσεις για το χειμώνα συνδυάστηκαν σε ένα ενιαίο σύνολο εποχικών δοξασιών, προμηνειών και εθίμων.
Στον Πόντο, τα Νικολοβάρβαρα είχαν ιδιαίτερη σημασία, όχι μόνο θρησκευτική αλλά και κλιματολογική.
Οι Πόντιοι διέθεταν εντυπωσιακή παρατηρητικότητα στα καιρικά φαινόμενα, και το τριήμερο 4-6 Δεκεμβρίου αποτελούσε σημείο αναφοράς για την είσοδο της βαρυχειμωνιάς του Εύξεινου Πόντου. Από τα ορεινά χωριά της Κερασούντας μέχρι τα υψίπεδα της Ματσούκας, ο λαός επαναλάμβανε την ίδια προφητική φράση:
«Άε-Βαρβάρα φύσα, άε-Σάββα βρέξαν, άε-Νικόλα σόντσον».
Που σημαίνει: Αγία Βαρβάρα φύσηξε, Άη Σάββας έβρεξε, Άη Νικόλας χιόνισε. Η φράση έχει ιστορική βάση: στα παράλια του Πόντου, σύμφωνα με κλιματολογικές μελέτες, οι πρώτες χιονοπτώσεις καταγράφονταν σταθερά γύρω στις 5–8 Δεκεμβρίου. Έτσι οι άγιοι ενσωματώθηκαν στην τοπική «ημερολογιακή πρόβλεψη» του χειμώνα.
Υπάρχουν, όμως, και άλλες ποντιακές δοξασίες. Οι Πόντιοι πίστευαν ότι:
• Αν φυσούσε δυνατά την ημέρα της Αγίας Βαρβάρας, ο χειμώνας θα ήταν μεγάλης διάρκειας.
• Αν έβρεχε του Αγίου Σάββα, θα ερχόταν καρποφορία στα δημητριακά.
• Αν χιόνιζε του Αγίου Νικολάου, ευλογημένη θα ήταν η χρονιά, καλός οιωνός για τους ναυτικούς και τους γεωργούς.
Σε πολλά χωριά του Καρς και της Αργυρούπολης, οι γυναίκες έφτιαχναν στις 4 Δεκεμβρίου ένα είδος χυλού παρόμοιο με το θρακικό έδεσμα «Βαρβάρα», αλλά εμπλουτισμένο με αποξηραμένα φρούτα της περιοχής (κυδώνια, αγριοαχλάδια και μαύρες σταφίδες). Ονομαζόταν «Βαρβαρέτσα» ή «Βαρβαρίτσα», και το μοίραζαν στα σπίτια ως προστασία από το χειμώνα και την ευλογιά, ασθένεια από την οποία θεωρείται ότι προστατεύει η Αγία Βαρβάρα.
Στα ορεινά μοναστήρια του Πόντου, οι μοναχοί συνήθιζαν να σημειώνουν στο πνευματικό τους ημερολόγιο τα Νικολοβάρβαρα ως «ημέραι χειμεριναί, πρώται των χιόνων».
Ακόμη, στα ποντιακά χωριά τελούνταν ένα παλαιό έθιμο: οι γυναίκες άφηναν ψωμί και μέλι σε σταυροδρόμια τη νύχτα της 4ης Δεκεμβρίου «για τα φαντάσματα του χιονιού».
Τα Νικολοβάρβαρα ανά την Ελλάδα
Στη λαϊκή αντίληψη, οι τρεις άγιοι που γιορτάζουν στις αρχές Δεκεμβρίου θεωρούνταν οι πρώτοι που «φέρνουν τον βαθύ χειμώνα». Αυτό αποτυπώνεται σε πλήθος παροιμιών, από τις οποίες η πιο διαδεδομένη αναφέρει:
Η Αγία Βαρβάρα βαρβαρώνει, ο Αϊ-Σάββας σαβανώνει κι ο Αϊ-Νικόλας παραχώνει.
Ο κόσμος πίστευε ότι οι τρεις ημέρες σηματοδοτούσαν τις πρώτες σοβαρές κακοκαιρίες του χειμώνα: δυνατό κρύο, χιόνια, μπουρίνια και τρικυμίες.
Αλλά και σε άλλα μέρη του ελληνισμού συναντώνται αντίστοιχες φράσεις. Στην Κέρκυρα, λόγου χάρη, έλεγαν:
Βαρβαρίτσι-Νικολίτσι, Σάββα, τι θέλεις εις τη μέση;,
ενώ στη Χίο επιβιώνει ο αντίθετος λαϊκός λόγος, υπονοώντας ξαφνική υγρασία κι όχι χιόνια:
Τα Νικολοβάρβαρα κι οι τοίχοι βράζουν.
Στην Κεφαλονιά οι πιστοί προσφέρουν στην εκκλησία κόλλυβα της Αγίας, γνωστά ως «σπερνά», τα οποία ευλογούνται και μοιράζονται. Στην Καστοριά επικρατεί η ιδιότυπη απαγόρευση καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας να μη σκουπίζεται το σπίτι, ενώ στη Θράκη, την ημέρα της Αγίας Βαρβάρας, βράζουν κουκιά, που μοιράζονται σε κάθε σπίτι για να τα βάζουν στο πορτοφόλι τους, ώστε –όπως έλεγαν– να τους «βαρβατιάσει» η Αγία, δηλαδή να το γεμίσει.
Ένα παλαιό δίστιχο της λαϊκής ποίησης αναφέρεται στην ημέρα της Αγίας Βαρβάρας και στην έλευση του χιονιού:
Αγιά Βαρβάρα γέννησε και Άη Σάββα το δέχτη,
κι Άης Νικόλας έτρεξε και πάει να το βαφτίσει.
Το «παιδί» που γεννά η Αγία δεν είναι άλλο από το χιόνι, το οποίο ο Άγιος Νικόλαος «βαφτίζει» με τον χειμωνιάτικο καιρό πλέον να είναι γεγονός.
Οι ναυτικοί, παρατηρώντας τις τρικυμίες του Δεκέμβρη, συνήθιζαν να λένε:
Τα Άη-Νικολοβάρβαρα, κατεβασιές και χιόνια, μπουράσκας και τελώνια.
Έτσι ο Άγιος Νικόλαος, ήδη προστάτης των ναυτικών, συνέδεε τη γιορτή του με τη θάλασσα το χειμώνα.
Στη δε Σίφνο έλεγαν: «Τα αγιονικολοβάρβαρα ή βρέχει ή χιονίζει»…
