Είχαν φτάσει στη Μακεδονία ξεριζωμένοι από τις πατρίδες τους, για να ξαναχτίσουν τη ζωή τους. Λιγότερο από δύο δεκαετίες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, οι κάτοικοι των Φιλίππων βρέθηκαν αντιμέτωποι με έναν νέο όλεθρο: εκτελέσεις, λεηλασίες και σπίτια παραδομένα στις φλόγες.
Σαν σήμερα, στις 4 Οκτωβρίου 1941, άρχισε η σφαγή στον οικισμό της Καβάλας, από τις βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής.
Οι δολοφονίες συνεχίστηκαν μέχρι τις 6 Οκτωβρίου, αφήνοντας πίσω τους 25 νεκρούς και μια πληγή που παραμένει στην τοπική μνήμη.
Ένας τόπος προσφύγων
Η ιστορία των Φιλίππων συνδέεται με την εγκατάσταση προσφύγων από την Ανατολική Θράκη, τον Πόντο και άλλες περιοχές της Μικράς Ασίας. Ο λαογράφος και ερευνητής Αναστάσιος Ι. Κυριακίδης αναφέρει ιδιαίτερα την προέλευση κατοίκων από τα Γανοχώρια, την Κωνσταντινούπολη, την Προύσα, τη Σμύρνη και την Καππαδοκία.
Μαζί με τις λιγοστές αποσκευές τους, οι πρόσφυγες έφεραν τις παραδόσεις, τα κειμήλια και τις μνήμες τους. Στο χωριό προσπάθησαν να αποκτήσουν ξανά σπίτι, εργασία και ασφάλεια.
Η σφαγή του 1941 ήρθε να προστεθεί στην εμπειρία του ξεριζωμού, χτυπώντας οικογένειες που είχαν ήδη γνωρίσει την απώλεια της πατρογονικής τους γης.
Από τους κανονιοβολισμούς στις εκτελέσεις
Το χρονικό του Κώστα Πούλια, στην έκδοση του Πολιτιστικού Συλλόγου Φιλίππων Σελιάνη-Μεσόρεμα-Φίλιπποι. Ένας αιώνας, αποτυπώνει τη διαδοχή των γεγονότων.
Στις 3 Οκτωβρίου άρχισαν κανονιοβολισμοί από το αεροδρόμιο του Αμυγδαλεώνα. Κάτοικοι αναζήτησαν καταφύγιο στα υψώματα και σε κρυψώνες. Το επόμενο πρωί, μετά από νέο βομβαρδισμό, έφιππες βουλγαρικές ομάδες μπήκαν στο χωριό με πρόσχημα την επιβολή της τάξης.
Από τα πρώτα θύματα ήταν δύο 18χρονοι, ο Ηλίας Χατζηχαραλάμπους και ο Γιάννης Αρτοποιάδης. Ακολούθησαν δολοφονίες, λεηλασίες, εμπρησμοί και βιασμοί.
Στο ίδιο χρονικό καταγράφεται η δολοφονία μελών της οικογένειας Τσιμπερή, ανάμεσά τους της τρίχρονης Κασσάνδρας, σε στάβλο όπου τους είχαν συγκεντρώσει.
Σε κρυψώνα της οικογένειας Παναγιωτίδη, το κλάμα ενός μωρού αποκάλυψε την παρουσία τους. Σκοτώθηκαν η Φλωρεντία, οι κόρες της Ζωή και Βασιλική και το εννέα μηνών βρέφος της τελευταίας. Ο Βρασίδας Παναγιωτίδης επέζησε βαριά τραυματισμένος.
Οι εκτελέσεις συνεχίστηκαν τις επόμενες ημέρες. Στις 6 Οκτωβρίου, στη θέση Αλώνια, δολοφονήθηκε ο 33χρονος Γιώργος Μωραϊτίδης, τον οποίο ο Πούλιας καταγράφει ως τελευταίο θύμα της επιχείρησης.
Η τρίτη βουλγαρική κατοχή
Τα γεγονότα στους Φιλίππους ανήκουν στη σκοτεινή ιστορία της βουλγαρικής κατοχής της Ανατολικής Μακεδονίας κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά τη γερμανική εισβολή, η περιοχή παραδόθηκε στη σύμμαχο της ναζιστικής Γερμανίας, Βουλγαρία.
Για την Καβάλα ήταν η τρίτη βουλγαρική κατοχή μέσα στον ίδιο αιώνα. Είχαν προηγηθεί εκείνες του 1912-1913 και του 1916-1918. Η τελευταία ολοκληρώθηκε το 1944· στις 13 Σεπτεμβρίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ απελευθέρωσαν την πόλη.
Στην ομιλία του στην εκδήλωση μνήμης του 2025, ο ερευνητής τοπικής ιστορίας Κώστας Παπακοσμάς συνέδεσε αυτές τις περιόδους με τις διώξεις, την πείνα και τις προσπάθειες εκβουλγαρισμού. Υπενθύμισε ότι οι επιζώντες κουβαλούσαν μέχρι το τέλος της ζωής τους την απώλεια των αγαπημένων τους, τον εξευτελισμό και την αγωνία της επιβίωσης.
Η μνήμη στο κέντρο του χωριού
Στο μνημείο των πεσόντων, στο κέντρο των Φιλίππων, οι οικογένειες των θυμάτων και η τοπική κοινωνία επιστρέφουν για να τιμήσουν τους νεκρούς τους.
Στην περσινή τελετή διανεμήθηκε και ανατύπωση δημοσιεύματος της εφημερίδας Ταχυδρόμος, της 4ης Οκτωβρίου 1950, για τα γεγονότα της Κατοχής. Ένα τεκμήριο που συνέδεε τη δημόσια καταγραφή με τη μνήμη των οικογενειών.
Ο Κώστας Παπακοσμάς έθεσε τότε το αίτημα αναγνώρισης των εγκλημάτων και μιας συγγνώμης από εκπροσώπους του βουλγαρικού κράτους, επισημαίνοντας παράλληλα τη σημερινή ειρηνική συνύπαρξη και τους δεσμούς των δύο λαών.
