Για τους Έλληνες είναι η πρώτη Μικρασιατική Καταστροφή, για την Τουρκία του Ερντογάν ένας λόγος πανηγυρισμών. «Η νίκη στο Ματζικέρτ αποτέλεσε όχι μόνο στρατιωτικό θρίαμβο, αλλά και τη στιγμή που οι Τούρκοι απέκτησαν μόνιμη παρουσία στην Ανατολία» τόνισε ο Τούρκος πρόεδρος στο μήνυμά του για την 954η επέτειο της Μάχης του Ματζικέρτ.
Σαν σήμερα, 26 Αυγούστου του 1071, ο βυζαντινός στρατός υπέστη συντριπτική ήττα από τους Σελτζούκους Τούρκους. Η μάχη στο Μαντζικέρτ, το σημερινό Μαλαζγκίρτ στην ανατολική Τουρκία*, ουσιαστικά άλλαξε το ρου της Ιστορίας στην περιοχή της Μικράς Ασίας και κατ’ επέκταση σε ολόκληρο τον μεσαιωνικό κόσμο.
Αλπ Αρσλάν, το ηρωικό λιοντάρι
Ο Αλπ Αρσλάν –ή αλλιώς, Μουχάμαντ ιμπν Νταούντ– δισέγγονος του Σελτζούκ, του γενάρχη της δυναστείας των Σελτζούκων, ήταν σουλτάνος της Μεγάλης Σελτζουκικής Αυτοκρατορίας από το 1063 ως το 1072. Πήρε το προσωνύμιο «Ηρωικό λιοντάρι» (αυτό σημαίνει Αλπ Αρσλάν) από τις συνεχείς νίκες που κατοχύρωσαν την κυριαρχία του στην Ανατολή.
Η αυτοκρατορία του εκτεινόταν από τον ποταμό Αμού Ντάρια στην Κεντρική Ασία μέχρι τον Τίγρη στη Μέση Ανατολή. Μεγάλος όμως στόχος ήταν η κατάκτηση της πρωτεύουσας της Καππαδοκίας, της Καισάρειας.
Αυτό σήμαινε ότι έπρεπε να κατακτηθούν η Αρμενία και η Γεωργία. Παρά την ηρωική τους αντίσταση, και οι δύο χριστιανικές χώρες ηττήθηκαν από τις δυνάμεις των Σελτζούκων το 1064. Ακολούθησαν λεηλασίες και σφαγές.
Πλέον είχε ανοίξει ο δρόμος για τα σχέδια του Αλπ Αρσλάν στη Μικρά Ασία. Στον βυζαντινό θρόνο βρισκόταν ο Ρωμανός Δ’ Διογένης. Κατά τη διάρκεια των τριών εκστρατειών προς την Κιλικία οι Βυζαντινοί νίκησαν τους Σελτζούκους και το 1070 τους εκδίωξαν πέρα από τον ποταμό Ευφράτη.
Στις δύο πρώτες νικηφόρες εκστρατείες ηγέτης του στρατού ήταν ο ίδιος ο Ρωμανός, ενώ στην τρίτη ο Μανουήλ Κομνηνός· ο μικρότερος αδελφός του Αλέξιος Α’ έγινε αργότερα αυτοκράτορας του Βυζαντίου.
Προετοιμασία για τη μάχη
Ο αυτοκράτορας Ρωμανός Δ’ Διογένης είχε έναν από τους μεγαλύτερους και πιο καλά οργανωμένους στρατούς της εποχής. Όμως έκανε το πρώτο στρατηγικό λάθος, να εφησυχάσει από τις νίκες κατά των Σελτζούκων.
Η βιασύνη του να νικήσει οριστικά τον Αλπ Αρσλάν τού στοίχισε και το θρόνο και το μέλλον της αυτοκρατορίας του.
Τον Φεβρουάριο του 1071 ο Ρωμανός άρχισε να συγκεντρώνει μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις στην Κωνσταντινούπολη. Για να αποσπάσει την προσοχή του σουλτάνου των Σελτζούκων, πρότεινε νέους ειρηνευτικούς όρους – η συνθήκη ειρήνης εξυπηρετούσε και τον Αλπ Αρσλάν που θα είχε περισσότερη ευελιξία να πολεμήσει με το Χαλιφάτο των Φατιμιδών στο Χαλέπι.
Αυτό ήταν και το παράθυρο ευκαιρίας ώστε να κινηθεί με δύναμη 40.000 ανδρών προς τη Θεοδοσιούπολη (σημερινό Ερζερούμ). Το επόμενο βήμα ήταν να εκστρατεύσει προς το εσωτερικό της τουρκοκρατούμενης Αρμενίας. Παρά τις αντιρρήσεις των στρατηγών του, ο Βυζαντινός αυτοκράτορας συνέχισε ακάθεκτος.
Έτσι ο στρατός του –ως επί το πλείστον μισθοφορικός– κινήθηκε προς το Μαντζικέρτ και στρατοπέδευσε εκεί τον Ιούλιο του 1071. Στρατηγικής σημασίας η πόλη, μπορούσε να δώσει πολλά πλεονεκτήματα έναντι του Αλπ Αρσλάν.
Επικεφαλής της οπισθοφυλακής ορίστηκε ο Ανδρόνικος Δούκας, ο οποίος ήταν γιος του πιο φανατικού εχθρού του αυτοκράτορα. Αυτό το λάθος δεν ήταν και το μοναδικό.
Σε εκείνη τη φάση βέβαια τίποτα δεν φαινόταν να ανησυχεί το στρατόπεδο των Βυζαντινών. Όμως η γενικότερη απροσεξία και η έλλειψη των πληροφοριών για τις κινήσεις του Αλπ Αρσλάν δεν άργησαν να παίξουν το ρόλο τους. Ο Ρωμανός δεν υπολόγισε πως οι Σελτζούκοι γνώριζαν ήδη πολύ καλά τα κατεχόμενα από αυτούς εδάφη στην περιοχή του νότιου Καυκάσου και της ανατολικής Μικράς Ασίας.
Επιπλέον ο αυτοκράτορας κράτησε μαζί του τις λιγότερες δυνάμεις του στρατού του. Το μεγαλύτερο και επίλεκτο μέρος, με αρχηγούς τον επικεφαλής των Φράγκων Ιωσήφ Ταρχανειώτη και των Νορμανδών Ρουσέλ ντε Μπαγιέλ, κινήθηκε νότια του Μαντζικέρτ προς την πόλη Χλιάτ.
Αφότου λοιπόν είχε καταλάβει το Μαντζικέρτ περίμενε την κατοχύρωση της θέσης του από τον Ταρχανειώτη και τους Δυτικούς ιππότες που ήταν μαζί του. Για άγνωστο λόγο αυτό το τμήμα του βυζαντινού στρατού του δεν έφτασε στον προορισμό του – αντιθέτως, κατευθύνθηκε προς τη Μελιτηνή, 150 χιλιόμετρα μακριά από το πεδίο της επικείμενης μάχης.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των ιστορικών η κίνηση αυτή του Ταρχανειώτη και του Ρουσέλ ντε Μπαγιέλ ήταν είτε προδοσία, είτε αποφυγή σύγκρουσης με τις δυνάμεις των Σελτζούκων που ίσως τους έκλεισαν το δρόμο.
Όσο συνέβαιναν αυτά, ο σουλτάνος Αλπ Αρσλάν είχε λύσει την πολιορκία του Χαλεπίου και είχε καταφέρει να συγκεντρώσει στρατό ισάξιο σε αριθμό με το εκστρατευτικό σώμα των Βυζαντινών.
Η Μάχη του Μαντζικέρτ
Οι εχθροπραξίες ανάμεσα στους στρατούς των Βυζαντινών και των Σελτζούκων ξεκίνησαν στις 24 και 25 Αυγούστου.
Ο Ρωμανός δεν αντιλήφθηκε αμέσως πως αντιμετώπιζε την εμπροσθοφυλακή των δυνάμεων του Αλπ Αρσλάν. Χάθηκε πολύτιμος χρόνος και ένα μέρος του στρατού μέχρι να παρθούν οι απαραίτητες αποφάσεις.
Μεγάλο χτύπημα για τους Βυζαντινούς ήταν και η προδοσία των τουρκόφωνων φυλών που προσχώρησαν στο στρατόπεδο των Σελτζούκων – ήταν εκχριστιανισμένοι και είχαν πάρει όρκο να υπηρετούν του Βυζαντινό αυτοκράτορα.
Στις 26 Αυγούστου, ενώ ήταν σε εξέλιξη η μάχη, ο Ρωμανός διαπιστώνοντας ότι οι απώλειες ήταν μεγάλες διέταξε τακτική αναστροφή του μετώπου για αποχώρηση. Οι στρατηγοί δεν κατάλαβαν το σχέδιο και έτσι ο στρατός άρχισε να υποχωρεί άτακτα προτού οδηγηθεί στη συντριπτική ήττα.
Ο αυτοκράτορας δεν σταμάτησε να μάχεται μέχρι που εξαντλημένος από την αιμορραγία (είχε τραυματιστεί στο χέρι και στο στήθος) έπεσε στα χέρια του εχθρού. Ο Αλπ Αρσλάν τον άφησε να φύγει στην Κωνσταντινούπολη, όμως εκεί τον περίμεναν οι αντίπαλοι του.
Το αποτέλεσμα της ήττας στο Ματζικέρτ, η οποία αποδίδεται περισσότερο στη συνομωσία και στην προδοσία των ευγενών, ήταν το Βυζάντιο να χάσει πρώτα το ανατολικό κομμάτι της Μικράς Ασίας και ύστερα και τα εσωτερικά της εδάφη.
