«Πανόραμα Περγάμου» θα μπορούσε να ονομάζεται μια ιστορική φωτογραφία από τα αρχεία της Γαλλικής Σχολής Αθηνών που έγινε πρόσφατα γνωστή, και η οποία τεκμηριώνει την ιστορία του Ρωμαίικου της μικρασιατικής αυτής πολιτείας. Ταυτόχρονα δίνει στον ερευνητή τη δυνατότητα να αντιληφθεί τον περίεργο εορτασμό του Πάσχα που έφθασε σε σημείο παρέμβασης του Πατριαρχείου, μιας και κάποια στιγμή… βγήκαν μαχαίρια!
Η φωτογραφία –τραβηγμένη το 1908 από το Γάλλο αρχαιολόγο Ζοζέφ Σαμονάρ (Joseph Chamonard)– αναδεικνύει την τοπιογραφία της Περγάμου ενώ αποδεικνύει στοιχεία της πόλης γνωστά μέχρι τώρα μόνο από προφορικές μαρτυρίες ή και από γραπτές περιγραφικές και μόνο.
Στο αριστερό τμήμα της βλέπει κανείς για πρώτη φορά μετά το 1922 ολόκληρο τον κατεστραμμένο ναό των Αγίων Θεοδώρων, μνημείο που μέχρι σήμερα εθεωρείτο πως δεν έχει διασωθεί ούτε φωτογραφικά. Επρόκειτο για μια κλασική λεσβιακού τύπου βασιλική στην αϊβαλιώτικη παραλλαγή της, με το μεσαίο κλίτος υπερυψωμένο με φεγγίτες στα πλάγια του να φωτίζουν το εσωτερικό του ναού.
Ο ναός των Αγίων Θεοδώρων ανοικοδομήθηκε και επεκτάθηκε το 1870 πάνω σε παλιότερο ναό που αναφέρεται από τον 16ο αιώνα και βρισκόταν εκεί σε χώρο περίπου πέντε στρεμμάτων, από τα οποία τα τέσσερα κάλυπτε το ορθόδοξο χριστιανικό νεκροταφείο.
Στο δεξιό τμήμα της φωτογραφίας εικονίζεται ο ναός της Ζωοδόχου Πηγής, ο τελευταίος μητροπολιτικός ναός της πόλης.
Γνωστός αυτός και από άλλες φωτογραφίες, χτίστηκε στη δεκαετία του 1870 πιθανά από συνεργεία Λέσβιων κτιστάδων. Ρυθμού λεσβιακής βασιλικής και αυτός, στην αϊβαλιώτικη παραλλαγή όπως ο ναός των Αγίων Θεοδώρων.
Ανάμεσα στους Ρωμιούς κατοίκους των δυο ενοριών, των Αγίων Θεοδώρων που ήταν η παλιότερη ενορία της πόλης και της Ζωοδόχου Πηγής που ήταν η νεότερη, είχε αναπτυχθεί μια ιδιότυπη αντιπαράθεση που σίγουρα είχε να κάνει και με τις κοινωνικές και οικονομικές τάξεις που τις συναποτελούσαν.
Η αντίθεση αυτή εκδηλωνόταν κάθε Μεγάλη Παρασκευή με την «αγριάδα», του κονιάκ …βοηθούντος.
Τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ οι άνδρες της Περγάμου πήγαιναν στις δυο εκκλησιές τους. Όταν ο Εσταυρωμένος έβγαινε στο κέντρο των εκκλησιών, βγαίνανε κι αυτοί έξω στις αυλές τους και «ξενυχτούσαν τον νεκρό» πίνοντας «κονιάκια για του Χριστέλ’ που πουνεί» (δηλαδή, «έπιναν κονιάκ για το Χριστό που πονάει»).
Το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής οι Επιτάφιοι έβγαιναν για την περιφορά ανάμεσα στα σπίτια των μαχαλάδων. Σε κάποιο σημείο, όπου οι Επιτάφιοι συναντιόνταν, εξελισσόταν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα ένα –πρωτόγνωρο και άγνωστο από πού προερχόταν– έθιμο. Οι δύο Επιτάφιοι, των ανδρών που είχαν όλο το βράδυ πιει «κονιάκια», συγκρούονταν. Ήταν το έθιμο «της αγριάδας» ανάμεσα σε όσους ακολουθούσαν τους Επιτάφιους…
Στα τέλη του 19ου αιώνα αυτή η «αγριάδα» εξελίχθηκε σε πραγματική σύγκρουση, με έναν νεκρό και τραυματίες.
Τότε ο μητροπολίτης Εφέσου, στην οποία υπάγονταν η Πέργαμος, με απειλή αφορισμού για όποιον παρέβαινε την εντολή, απαγόρευσε το έθιμο της ταυτόχρονης περιφοράς των Επιταφίων. Και όρισε εναλλάξ, ένας Επιτάφιος να περιφέρεται το μεσημέρι κι ένας πριν σκοτεινιάσει το απόγευμα. Τα «κονιάκια» δεν απαγορεύτηκαν, και μάλιστα «μεταφέρθηκαν» από τους Περγαμηνούς στους νέους τόπους εγκατάστασής τους μετά την Καταστροφή του 1922.
Σήμερα από τους δυο ναούς δεν σώζεται τίποτα. Ο χώρος του Ναού των Αγίων Θεοδώρων έχει οικοδομηθεί και κατοικηθεί, στη θέση δε της Ζωοδόχου Πηγής έχει κτιστεί ένα σύγχρονο σχολείο.
Όσο για τους Περγαμηνούς, απόγονοι προσφύγων στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα.
Ας σημειωθεί ότι στην ίδια φωτογραφία από τα αρχεία της Γαλλικής Σχολής Αθηνών βλέπει κανείς τον αρχαιολογικό χώρο του ιερού των Αιγυπτίων Μεγάλων Θεών. Στο κέντρο ο ναός του Σεράπιδος όπου κατά την παράδοση μαρτύρησε ο Αντύπας, πρώτος επίσκοπος της Περγάμου, και που μετά τον εκχριστιανισμό της πολιτείας χρησιμοποιήθηκε ως ναός του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. Από τη μια και από την άλλη του πλευρά οι δυο στρογγυλοί πύργοι – τα ιερά του Οσίριδος και της Ίσιδος που και αυτά χρησιμοποιήθηκαν σαν Ναοί των Αγίων Αντύπα και Πρόκλου και Παπύλου, μέχρι τα χρόνια του Ταμερλάνου που η Πέργαμος καταστράφηκε. Στα ύστερα χρόνια του 19ου αιώνα το ιερό της Ίσιδος επαναχρησιμοποιήθηκε ως ναός του Αγίου Αντύπα, για να μετατραπεί το 1922 σε τζαμί (Κουρτουλούς τζαμί, δηλαδή τζαμί της απελευθέρωσης) και ως τέτοιο να χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα.
Διακρίνεται επίσης η αρμένικη εκκλησία με το καμπαναριό της. Εξυπηρετούσε τις ανάγκες της μικρής αρμένικης κοινότητας της Περγάμου. Μετά το 1922 και αυτή καταστράφηκε.
