«Γιαβρί μου». Είναι τελικά οι μικρές λέξεις που «προδίδουν» τους ανθρώπους, και η συγκεκριμένη που χρησιμοποίησε η Ειρήνη Σαρίογλου έφερε έναν… πολίτικο αέρα μέσα στο χώρο του ΙΔΙΣΜΕ στην Παλλήνη, τον γεμάτο με τη μυρωδιά του φρεσκοτυπωμένου χαρτιού και τον διαποτισμένο με τη φιλοξενία.
Αφορμή για τη συνάντηση με τη χειμαρρώδη επίκουρη καθηγήτρια Νεότερης Ιστορίας είναι το ιστορικό ντοκιμαντέρ για τη Βασιλική Ράλλη· και μόνο η αναφορά του ονόματός της φέρνει ένα χαμόγελο αγάπης στο πρόσωπο της, ενώ είναι πασίδηλη η περηφάνεια για το έργο που μετά από πολύ κόπο θα παραδοθεί στο ευρύ κοινό την 1η Δεκεμβρίου, κατά την προβολή στο Μουσείο Μπενάκη, σε συνδιοργάνωση με το Σύλλογο Μικρασιατών Πεύκης-Λυκόβρυσης «Ιωνία».
Στο Ελληνικό Ίδρυμα Ιστορικών Μελετών –αυτό σημαίνει ΙΔΙΣΜΕ– ο χρόνος έχει τη δική του δυναμική. Η συζήτηση για τους Ρωμιούς, την Ελλάδα, την Τουρκία, την Ιστορία κυλάει αβίαστα. Αυτό το αίσθημα έχουν και οι δουλειές που παραδίδονται στο κοινό· δεν υπάρχει βιασύνη, στόχος είναι το όσο πιο άρτιο αποτέλεσμα.
Η γενική γραμματέας του ΙΔΙΣΜΕ Ειρήνη Σαρίογλου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, και όπως η προγιαγιά της, η γιαγιά της και η μητέρα της, τελείωσε το Ζάππειο Παρθεναγωγείο. Αν και πλέον η έδρα της βρίσκεται στην Αθήνα, κάθε Πέμπτη και Παρασκευή διδάσκει στο Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης (İstanbul Üniversitesi), το αρχαιότερο δημόσιο πανεπιστήμιο της πόλης, το οποίο βρίσκεται ακριβώς δίπλα στην Αγια-Σοφιά.
«Έχω 400 Τούρκους φοιτητές, στους οποίους διδάσκω νεότερη ελληνική ιστορία στα ελληνικά» εξηγεί.
Η τραγωδία του μικρασιατικού ελληνισμού, η ιστορία μιας μοσχονησιώτικης οικογένειας
Τη γιαγιά Βασιλική Ράλλη, η ζωή της οποίας είναι το ιστορικό ντοκιμαντέρ Πατρίδα Αξέχαστη Μικρά Ασία, την σύστησε στην Ειρήνη Σαρίογλου ο νυν γέροντας της Μονής Αγίου Αρσενίου του Καππαδόκου στην Ορμύλια Χαλκιδικής, πρώην μοναχός Συνέσιος.
«Τότε ήταν περίπου 87 ετών, ένας χείμαρρος, μια εγκυκλοπαίδεια, λεπτομέρειες, ημερομηνίες, τα πάντα· έπαθα σοκ. Αυτά έγιναν το 2015. Βέβαια δεν γνώριζα τότε ότι ήταν η γιαγιά που είχε τις ενοράσεις για να ιδρυθεί η Μονή του Αγίου Ραφαήλ, Αγίου Νικολάου και Αγίας Ειρήνης. Δεν γνώριζα ούτε τα βιβλία της» λέει.
Έτσι, με λόγο αφοπλιστικό, τόσο πολύ ώστε να βρει το δρόμο της… αθανασίας στις σελίδας ενός βιβλίου που εκδόθηκε από το ΙΔΙΣΜΕ και από εκεί στη μεγάλη οθόνη, η Βασιλική Ράλλη έδωσε ένα ντοκουμέντο προσφυγιάς.
Η έγκυος μητέρα της Αγγελική Μαραγκού (το γένος Γαληυσώτου) με τη βία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Μοσχονήσι της Μικράς Ασίας, και αφού δοκιμάστηκε από τη θλίψη της απώλειας και το πένθος της καταστροφής, δόθηκε με δημιουργική ορμή στην οικοδόμηση μιας νέας ζωής στην απέναντι ακτή, στη Λέσβο. Η ίδια παραθέτει τα γεγονότα που τη σημάδεψαν άφησαν πίσω τις πατρογονικές τους εστίες και πίστεψαν τότε πως ο πατέρας της Νικόλαος Μαραγκός χάθηκε για πάντα.
«Έχουμε στην κάμερα τη γιαγιά Βασιλική να μας λέει την ιστορία της, και πλάνα από τα ταξίδια στα Μοσχονήσια, στη Λέσβο, στην Αμερική γιατί εκεί είναι ο τάφος του πατέρα της. Είναι μια δουλειά που βρισκόταν στα σκαριά πάρα πολύ καιρό, με πάρα πολλή αγάπη, πάρα πολύ κόπο. Την νιώθω 100% μητέρα και γιαγιά μου, ένας άνθρωπος που εξέπεμπε μόνο αγάπη για όλους, ένας πολύ χαρισματικός και ιδιαίτερος άνθρωπος. Ανιδιοτέλεια, προσφορά και αγάπη. Τίποτε άλλο δεν είναι.
»Δεν την ενδιέφεραν τα έσοδα από τις πωλήσεις των βιβλίων της για τη Μικρά Ασία, που ήταν οι μνήμες της. Κοιμήθηκε πέρσι, 100 ετών. Και μία από τις ενοράσεις που είχε όταν ήταν παιδί ήταν ότι θα πεθάνει ως μοναχή Ειρήνη. Και το είχε πει στη μητέρα της ότι δεν την ενδιέφερε να μονάσει, ήθελε να παντρευτεί και να κάνει παιδιά. Αλλά πράγματι, λίγο προτού πεθάνει χειροτονήθηκε μοναχή λίγο έξω από την Πάτρα όπου έμενε μόνιμα τα τουλάχιστον 10 τελευταία χρόνια, στην Αγία Ελεούσα», εξηγεί η Ειρήνη Σαρίογλου.
Η Βασιλική Ράλλη ξεκίνησε το ταξίδι της συγγραφής σε ηλικία 70 ετών και μέχρι το θάνατό της έγραψε πάνω από 30 βιβλία. Έγινε ευρύτερα γνωστή όταν με τον σύζυγό της, Άγγελο Ράλλη, ανακάλυψαν στο κτήμα τους στη Θερμή τα οστά του Αγίου Ραφαήλ, καθώς έσκαβαν για να οικοδομήσουν ένα μικρό εκκλησάκι προκειμένου να εκπληρώσουν το τάμα της μητέρας της.
https://www.youtube.com/watch?v=yNCuYH6Y1oY
«Το κοινό πρέπει να ακούσει την ιστορία της. Η εκδήλωση στο Μουσείο Μπενάκη είναι πρώτα-πρώτα ένα πνευματικό μνημόσυνο για όλους τους Έλληνες που ενώ είχε τελειώσει ο πόλεμος συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στα τάγματα εργασίας. Αυτοί που συνελήφθησαν δεν ήταν ο ελληνικός στρατός –που και να ήταν, πάλι παράνομη θα ήταν η κράτηση–, ήταν ο ντόπιος ελληνικός πληθυσμός. Μόνο από το Αϊβαλί συνελήφθησαν 3.000 άνδρες – ένας από αυτούς ο Ηλίας Βενέζης. Ποτέ κανείς δεν έχει μιλήσει για τον Σεπτέμβριο του 1922.
»Κατά την εκδήλωση αυτή, λοιπόν, κάνουμε ένα πνευματικό μνημόσυνο καταρχάς για τον Νικόλαο Μαραγκό, τον πατέρα της Βασιλικής Ράλλης, αλλά και για όλους τους αδικοχαμένους», σημειώνει η Ειρήνη Σαρίογλου.
Έλληνες της καθ’ ημάς Ανατολής, όχι πρόσφυγες
Ένα από τα «κομβικής σημασίας» ερωτήματα που γίνονται κάθε φορά στους διοργανωτές μιας εκδήλωσης είναι το τι προσδοκούν να δώσουν στο κοινό. Η γενική γραμματέας του ΙΔΙΣΜΕ απαντά με το «Τι είναι αυτός ο ελληνισμός της καθ’ ημάς Ανατολής», και δίνει ταυτόχρονα την εξήγηση:
«Τρία πράγματα: οπωσδήποτε η εμμονή στην καλλιέργεια και στα Γράμματα (π.χ. η γιαγιά Βασιλική γεννήθηκε ορφανή το 1922 στη Λέσβο, παρά ταύτα πήγε και στο γαλλικό λύκειο, έμαθε χορό, τέσσερα όργανα, παρά τη φτώχεια την ανέχεια η μάνα της είχε εμμονή στην καλλιέργεια), μια πάρα πολύ βαθιά πίστη ως τρόπος ζωής (π.χ. έπαιρνε τα ντολμαδάκια η Λωξάνδρα και πήγαινε στο Μπαλουκλιώτισσα και έλεγε τα εσώψυχά της τρώγοντας – μια σχέση ήταν η πίστη), και το τρίτο η αλληλεγγύη, όχι ως ένα μύθευμα, αλλά ως τρόπος ζωής, η κοινότητα να μοιράζεται. Αυτό υπάρχει μέχρι σήμερα στον ελληνισμό της καθ’ ημάς Ανατολής».
Κυρίως, όμως, η Ειρήνη Σαρίογλου απορρίπτει κατηγορηματικά τον όρο «πρόσφυγας».
«Το “πρόσφυγας” επινοήθηκε υποτιμητικά το 1922, το κατανοώ. Όταν ξαφνικά σε μια πάμφτωχη πόλη/χώρα… μπουκάρουν 1,5 εκατ. Έλληνες, το κατανοώ. Αυτοί που ήρθαν ήταν Έλληνες, χριστιανοί ορθόδοξοι. Ο πρόσφυγας ποιος είναι; Ο Κούρδος, ο Σύρος, ο Τούρκος, ο Αφγανός. Επίσης κατανοώ γιατί 100 χρόνια πριν επινοήθηκε αυτός ο όρος. Όμως, 100 χρόνια μετά, ποιοι πρόσφυγες; Κακώς έχει μείνει αυτό στο λεξιλόγιο. Είναι ο ελληνισμός της καθ’ ημάς Ανατολής, οι Ρωμιοί, η ρωμιοσύνη, ό, τι θέλετε, αλλά πρόσφυγας δεν είναι», λέει.
Αγνοούμε την Ιστορία και οφείλεται σε μεθόδευση
Η Ειρήνη Σαρίογλου συμφωνεί ότι η υποδεέστερη Τουρκία είναι ένας μύθος. Και εξηγεί: «Γιατί αυτή την τεράστια παρακαταθήκη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας δεν την απέρριψε, την υιοθέτησε. Πάτησε πάνω εκεί και την εξέλιξε, δεν είπε ότι δεν την ενδιαφέρει. Για παράδειγμα, τα βυζαντινά λουτρά είναι τα σημερινά χαμάμ που πουλάει η Τουρκία σε όλη την υφήλιο. Turkish hammam, Turkish bath… Η βυζαντινή μουσικοί, οι δρόμοι, τα μακάμια, το χιτζαβέντ, το χιτζάζ και δεν ξέρω τι άλλο είναι σήμερα η τουρκική κλασική μουσική».
Ανατρέχοντας στην ελληνική Ιστορία τονίζει ότι όλα οφείλονται στους Βαυαρούς που… εξαφάνισαν την περίοδο ανάμεσα στον 5ο Χρυσό Αιώνα και το 1832.
«Δεν το έχει οικειοποιηθεί αυτό ο Νεοέλληνας σαν κληρονομιά. Το έχει όμως οικειοποιηθεί η Τουρκία. Και πολύ καλά κάνει. Και δεν εννοώ να πάμε να πάρουμε τον Πόντο, τη Μικρασία, την Πόλη. Αλλά, είναι ένα τρομερό έλλειμμα να μην μαθαίνουμε αυτή την ιστορία. Γιατί; Θεωρώ ότι η Ελλάδα ακόμα και σήμερα αιμορραγεί ως προς αυτό», λέει.
Και προσθέτει: «Εάν ανατρέξετε στον Όμηρο θα δείτε ότι Ελλάδα, ελληνικότητα, ελληνισμός είναι πάντα οι δύο πλευρές του Αιγαίου. Ακρωτηριάζεται η Ελλάδα το ’22. Είναι ψέμα, κατάφωρο ψέμα ότι υπάρχει μικρασιατική ιστορία, ότι αυτοί οι Μικρασιάτες είναι μια άλλη φυλή, ή οι Πόντιοι, ή οι Κωνσταντινουπολίτες. Μέσα στους αιώνες, από τον 12ο, από τον 8ο αιώνα π.Χ., πάνε και έρχονται, πάνε και έρχονται – ανάμεσα στις δύο πλευρές του Αιγαίου υπάρχει μια συνεχόμενη ροή.
»Παραδείγματα: οι πρώτοι κάτοικοι των Βουρλών τον 16ο αιώνα (τα Βουρλά από τα οποία κατάγεται ο Σεφέρης) έρχονται από τη Μάνη και φτιάχνουν τον Μανιάτ’ μαχαλά. Μετά πάνε οι Αξιώτες, από τη Νάξο (η γιαγιά Φιλιώ Χαϊδεμένου, η οικογένεια Σεφεριάδη, κλπ.). Άρα από τη Νάξο και τη Μάνη γίνεται η κοινότητα των Βουρλιωτών. Στη δε γενέτειρά μου την Πόλη τους φούρνους τους είχαν ανέκαθεν οι Ηπειρώτες, τα βυρσοδεψία οι Χιώτες, όλες οι εκκλησιές είναι χτισμένες από μαστόρια από την Τήνο. Μέχρι σήμερα υπάρχει η συνοικία Ανδρομαχαλάς…
»Και ρωτώ; Ποια Πόλη των Κωνσταντινουπολιτών; Η Πόλη των Ελλήνων. Ποια Μικρασία των Μικρασιατών; Η Μικρασία των Ελλήνων».
Η γενική γραμματέας του ΙΔΙΣΜΕ αποδίδει το «φαινόμενο» στην άγνοια της Ιστορίας αλλά και στην εσκεμμένη μεθόδευση μιας πολύ στενόμυαλης πολιτικής. Όπως λέει «είναι ψέμα ότι ανήκουμε στη Δύση», καθώς ανήκουμε και εκεί.
«Πάντα έτσι ήμασταν, αυτή είναι η ιδιομορφία μας, πατάμε και στα δύο. Εάν ξέραμε λίγη ιστορία θα λέγαμε στη Δύση ότι ανήκει στην Ελλάδα. Αδιαμφισβήτητα και τεκμηριωμένα. Η Ευρώπη είναι Ελλάδα, αλλά δεν έχουμε επίγνωση. Και δεν το λέω αυτό με φανφάρα, ούτε ισχυρίζομαι ότι είμαστε αλάθητοι», υποστηρίζει.
Δίνοντας το παράδειγμα του 5ο αιώνα π.Χ. αναφέρει: «Τι έκαναν οι Έλληνες; Τα σπίτια τους ήταν πάμφτωχα με τη σημερινή ορολογία, ένα κρεβάτι μόνο. Η χλιδή όλη ήταν στην αγορά. Εδώ θα καθίσουμε, καλή ώρα, θα φάμε, θα πιούμε, θα ανταλλάξουμε απόψεις, θα με αμφισβητήσετε, θα σας ρωτήσω, θα μάθω από εσάς, θα μάθετε εσείς από εμένα. Η έγνοια για το καλό του συνόλου, όχι ως ένα μύθευμα πολιτικό, κομματικό». Η εγωκεντρική πολιτική, όπως σημειώνει, έρχεται από τη Δύση, όπου η κοινωνία λέγεται société anonyme, είναι ανώνυμη εταιρεία δηλαδή.
Για την Κωνσταντινούπολη θυμίζει ότι είναι 17 συνεχόμενους αιώνες πρωτεύουσα όλου του ελληνισμού, μια γνώση που δεν περνάει στην εκπαίδευση. «Είναι η μοναδική πόλη στον κόσμο που έχει αυτό το προνόμιο, είναι ό,τι είμαστε εμείς, είναι η ιδιοσυγκρασία μας. Τι είναι; Ανατολή και Δύση. Εκεί όπου τελειώνει η Ευρώπη και εκεί όπου αρχίζει η Ανατολή» τονίζει.
Η αγωνία για τη Ρωμιοσύνη
Επιστρέφοντας, λοιπόν, στο έργο του ΙΔΙΣΜΕ, η γενική γραμματέας του Ιδρύματος αναφέρει ότι από αυτή την αγωνία να αναδειχθεί η «κρυμμένη» ιστορία προέκυψαν τα ιστορικά ντοκιμαντέρ.
«Ναι, βεβαίως δίνουμε ένα προβάδισμα στην ιστορία των Ελλήνων της καθ’ ημάς Ανατολής (αυτή είναι η σωστή διατύπωση), ή της Ρωμιοσύνης της Ανατολής, ή του Ελληνισμού της Ανατολής, γιατί την αγνοεί εσκεμμένα το κράτος. Και δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα ένας Ελύτης και ένας Σεφέρης δεν είναι μέλη της Ακαδημίας Αθηνών.
»Απορρέει από αυτή την πολιτική, τη στενόμυαλη, ότι αντί να έχουμε Ελληνική Ακαδημία (όπως έχει η Γαλλία τη Γαλλική Ακαδημία, κοκ), εμείς παραμένουμε στην εμμονή αυτή, αγνοώντας την ελληνική μεσαιωνική ιστορία. Και αντί να πούμε την Ακαδημία μας Ελληνική, όχι, Ακαδημία Αθηνών, 5ος αιώνας. Έχουμε μόνο δύο Νομπελίστες ποιητές, τρίτος δεν υπάρχει ακόμα, δεν ξέρω αν θα είναι ο Τίτος Πατρίκιος, εικάζεται. Είναι αδιανόητο δύο Νομπελίστες ποιητές να μην είναι μέλη της Ακαδημίας Αθηνών» λέει.
Η Ειρήνη Σαρίογλου καταλήγει με το εξής: «Τις λέξεις Ρωμιός/ρωμιοσύνη τις έβαλαν ο Θεοδωράκης και ο Ρίτσος από το… παράθυρο στο στόμα του Νεοέλληνα. Και αυτοί ήταν ξεχασμένοι, απαγορευμένοι. Η Γενιά του ’30 (Βενέζης, Θεοτοκάς, Σεφέρης) λίγο προσπάθησε να κάνει αυτή τη σύνδεση, τη συνέχεια. Για να επιβιώσω χρειάζομαι συνέχεια. Για να το πούμε όπως το είπε ο Αναγνωστάκης: “Θυμάμαι, άρα υπάρχω”. Όσο καταπολεμάμε τη μνήμη, πραγματικά θα εξαφανιστούμε».
Γεωργία Βορύλλα
