Ο θησαυρός που κρυβόταν στα αρχεία του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) και αφορά τις προσπάθειες προσφύγων από τον Πόντο και τη Μικρά Ασία να λάβουν ανώτατη εκπαίδευση μετά τον ξεριζωμό τους και την έλευση στην Ελλάδα αλλά και τα προβλήματα που αντιμετώπισαν μέχρι να τα καταφέρουν ή να αποτύχουν, έρχεται στο φως μέσω ψηφιακής έκθεσης που έχει αναρτηθεί στη βραβευμένη ψηφιακή πλατφόρμα «ΕΚΠΑ estories».
Η ψηφιακή έκθεση εστιάζει σε ένα μοναδικό είδος υλικού για πρόσφυγες φοιτητές και φοιτήτριες στο ΕΚΠΑ κατά τα χρόνια 1922-1930 και παρουσιάστηκε στο επιστημονικό συνέδριο του ΕΚΠΑ «Πολιτισμός – Μνήμη – Ανώτατη Εκπαίδευση: η παρουσία και η συμβολή των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα» (30, 31 Μαρτίου – 1 Απριλίου 2023).
Εκκινώντας από τις σχέσεις του ιδρύματος με τον μικρασιατικό ελληνισμό παρακολουθεί την πορεία ένταξης των προσφύγων από τις πρώτες επιστολές με αιτήματα για εγγραφές, αμέσως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, έως τη συμμετοχή τους στο συνδικαλιστικό κίνημα της εποχής στη δεκαετία του ΄30.
Οι ενότητες της έκθεσης είναι αποτέλεσμα μελέτης που ανέλαβαν και ολοκλήρωσαν ο διευθυντής του Ιστορικού Αρχείου του ΕΚΠΑ, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ Βαγγέλης Καραμανωλάκης, το στέλεχος του Ιστορικού Αρχείου, ΕΔΙΠ στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ Χάιδω Μπάρκουλα και ομάδα έρευνας-τεκμηρίωσης του Ιστορικού Αρχείου. Περιλαμβάνεται ακόμα στην έκθεση σχετικό με το θέμα κόμικ της τελειόφοιτης μεταπτυχιακής φοιτήτριας Μουσειολογίας στο Διιδρυματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Μουσειακών Σπουδών του ΕΚΠΑ Όλιας Ντακογιάννη.
Οι ενότητες της έκθεσης
Η πρώτη ενότητα είναι αφιερωμένη στη σχέση του Πανεπιστημίου με τον μικρασιατικό ελληνισμό πριν το 1922, αλλά και την δράση του ΕΚΠΑ ως φορέα υποδοχής προσφύγων έως τότε.
Η δεύτερη ενότητα αναφέρεται στην εγγραφή των φοιτητών και των φοιτητριών που μετακινήθηκαν από την Μικρά Ασία στην Ελλάδα, στα προβλήματα που δημιουργούσε η έλλειψη πιστοποιητικών, στη συνεργασία του Πανεπιστημίου με το κράτος, ώστε να μπορέσει το δεύτερο να εξασφαλίσει τους πόρους που χρειάζονταν, ώστε να εξασφαλιστεί η δωρεάν φοίτηση του άπορου προσφυγικού στοιχείου.
Η τρίτη ενότητα επικεντρώνεται στην ίδια την έννοια της φοίτησης και παρακολούθησης των μαθημάτων, όπως και της πιστοποίησης των σπουδών των προσφύγων.
Η τέταρτη ενότητα συνδέεται με την περίθαλψη και την σίτιση, διαδικασίες τις οποίες ανέλαβε το Πανεπιστήμιο με την αρωγή κρατικών και ιδιωτικών φορέων και με σκοπό την υποστήριξη των προσφύγων φοιτητών, οι περισσότεροι εκ των οποίων ζούσαν σε άθλιες συνθήκες.
Η πέμπτη ενότητα αναφέρεται σε πλευρές της χρήσης του ελεύθερου χρόνου τους, είτε αυτό αφορούσε τις δραστηριότητες της Πανεπιστημιακής Λέσχης είτε θεατρικές και άλλες εκδηλώσεις που οργανώθηκαν από τους ίδιους είτε από άλλους φορείς για την ενίσχυσή τους.
Η έκτη ενότητα εστιάζει στην οργάνωση των συλλογικότητών τους, οι οποίες πρωτοστάτησαν στην διεκδίκηση των αιτημάτων τους, ενώ παράλληλα αναδεικνύει και την έντονη παρουσία τους στον ενεργό φοιτητικό συνδικαλισμό της εποχής.
Άγνωστο πόσοι ακριβώς φοίτησαν στο ΕΚΠΑ
Όπως σημειώνουν οι συντελεστές της έκθεσης, «λόγω έλλειψης στοιχείων δεν μπορούμε να έχουμε έναν ακριβή αριθμό εγγεγραμμένων προσφύγων φοιτητών και φοιτητριών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Πρόκειται πάντως σίγουρα για αρκετές εκατοντάδες, για ένα πληθυσμό διόλου ομογενή, καθώς προέρχονταν από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές και δεν είχαν προφανώς κοινό γνωστικό ή οικονομικό υπόβαθρο».
Σε κάθε περίπτωση οι πρόσφυγες φοιτητές και φοιτήτριες συντέλεσαν καταρχάς στην μεσοπολεμική μαζικοποίηση του ελληνικού δημοσίου πανεπιστημίου και ενίσχυσαν μια καινούργια κατηγορία φοιτητών και φοιτητριών, για την ακρίβεια την διεύρυναν υπέρμετρα σε σχέση με το παρελθόν, εκείνη των απόρων φοιτητών και φοιτητριών.
«Τα αιτήματά τους που αφορούσαν τα δίδακτρα, τη στέγαση, την περίθαλψη προβλήθηκαν πολύ έντονα ως απόρροια και της γενικότερης οικονομικής κρίσης, και εντάχθηκαν στις ευρύτερες επιδιώξεις του αναπτυσσόμενου φοιτητικού κινήματος. Σε κάθε περίπτωση, οι πρόσφυγες φοιτητές και φοιτήτριες άφησαν ισχυρό το στίγμα τους στο μεσοπολεμικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, αλλά και τα ίχνη της παρουσίας τους στο Ιστορικό Αρχείο του ΕΚΠΑ», προσθέτουν.
