Τα κοσμήματα και τα δώρα του αρραβώνα στον Πόντο

Με προξενιό ή από αγάπη – σημασία δεν είχε. Οι οικογένειες, ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητές τους, διάλεγαν με ιδιαίτερη φροντίδα τα κοσμήματα και τα δώρα που θα προσέφεραν στη νύφη, στον γαμπρό και στους συμπεθέρους την ημέρα του αρραβώνα ή όποτε το προέβλεπε το εθιμοτυπικό. Πληροφορίες για τις υποχρεώσεις των οικογενειών ενόψει του αρραβώνα περιέχει η Αρχοντία Β. Παπαδοπούλου, ιστορικός-φιλόλογος και πρόεδρος της Ένωσης Μαγνησίας Μ. Ασίας, στο βιβλίο της Το κόσμημα της ελληνικής Ανατολής, εκδ. Λεξίτυπον, Αθήνα 2015.

Ακολουθεί ακριβές απόσπασμα από το βιβλίο, όπου διατηρείται η ορθογραφία των πρωτότυπων κειμένων.

Πρόσφυγες από τον Πόντο¹ διηγούνται σχετικά: «Ο αρραβώνας με προξενιό ή αγάπη. Τα δακτυλίδια αλλάζει ο πατέρας ή ο παπάς. Στο σπίτι της κοπέλλας βγαίνουν οι μεζέδες και αργότερα ανταλλάσσονται τα δακτυλίδια. Οι βέρες είναι του γαμπρού. Η νύφη δώρο στον γαμπρό, πεθερό, πεθερά, κουνιάδους. Ο γαμπρός δώρο μόνο στη νύφη και μάλιστα χρυσαφικό. Σε διάλυση αρραβώνος επιστρέφονται οι βέρες και τα δώρα».

Στο χειρόγραφο² 794 με την ένδειξη Πόντος υπάρχουν αρκετές πληροφορίες για τις συνήθειες των αρραβώνων που τις παραθέτουμε: «Οι αρραβώνες λέγονται “σημάδεμα”. Ο παπάς της ενορίας περνούσε τα δακτυλίδια που ήταν χρυσά ή αργυρά, αναλόγως τις οικονομικές δυνατότητες του γαμβρού. Στο εσωτερικό τους εγράφοντο απαραιτήτως τα ονόματα του γαμβρού και της νύφης αντιστοίχως. Τα δακτυλίδια ήταν τυλιγμένα εις χάρτην ή εις υαλίνην κασετίνα με χρυσά πλαίσια. Εδίδοντο στον παπά μαζί με το τσουρέκι. Σε άλλα μέρη παρίστατο και ο ανάδοχος του γαμβρού, που γινόταν παράνυμφος. Τότε ο παπάς παρέδιδε τα δακτυλίδια επάνω εις ένα κομμάτι “τσορέκ”, το μεν ένα στον εκπρόσωπο της νύφης και το άλλο στον παράνυμφο. Δύο-τρεις εβδομάδες από τους αρραβώνες, ο γαμβρός πήγαινε στο σπίτι της νύφης και γλεντούσαν με λύρες και όργανα. Προσφέρονταν στη νύφη αργυρά ή χρυσά νομίσματα. Τότε ο γαμβρός συναντούσε για πρώτη φορά τη νύφη και της έδινε δώρο σταυρόν ή πεντόλιρο ή άλλο νόμισμα και ανταλλάσσουν μαντήλια σε ένδειξη πίστης».

Στην Ινέπολι Πόντου (χειρ. 364) στον αρραβώνα «Ο γαμπρός [πρόσφερε] στη νύφη: πεντόλιρο, ντούμπλες, φλουριά. Η νύφη στο γαμπρό δακτυλίδι. Βέρες δεν είχαμε».

Στην Πουλαντζάκη Πόντου, το χειρόγραφο 2.499 μας δίνει τις πληροφορίες ότι στους αρραβώνες έβαζαν στη νύφη «βέρα, δαχτυλίδι, αλυσίδα χοντρή πολύ, χρυσή, χρυσή μ’ ένα σταυρό, και όλοι οι συγγενείς θα κρέμαγαν σ’ αυτή την αλυσίδα ένα κωνσταντινάτο ή λίρα ή φλουριά ή άλλα χρυσαφικά».

Ο Ευστάθιος Αθανασιάδης στα «Έθιμα Σάντας» που δημοσίευε το 1941 στον τ. 11 του Αρχείου Πόντου, αναφέρει ότι «στο Σουμάδεμαν [αρραβώνες] […] κατά το πρώτον ωμίλουν σχετικά με το “σουμάδεμαν και το σουμαδεμέντι”, κατόπιν προσέφεραν τα σουμάδα, πρώτα δώρα, δηλαδή δακτυλίδι, τσίτι, φοτοδέμια και κατόπιν εχόρευαν».

Στην Χαλδία Πόντου, από το χειρόγραφο 753 μαθαίνουμε ότι γινόταν ο αρραβώνας «Στο σπίτι της νύφης. Ο γαμπρός μπροστά στον παπά έβαζε πάνω στο τραπέζι την τάπλαν και τα κουπελίδι [δακτυλίδια] και τρία παράδες. Η πεθερά βάζει στα χέρια τα δακτυλίδια του αρραβώνος και στη νύφη ένα καινούργιο φουστάνι».

Στην Αργυρούπολη (χειρ. 2.510) κατά τον «αρραβώνα φόραγαν δαχτυλίδια, όχι βέρες. Τα δακτυλίδια έπαιρνε ο γαμπρός. Τα δακτυλίδια σε δίσκο».

Στα Σούρμενα κατά τον αρραβώνα, σύμφωνα με το χειρόγραφο 754, «η νύφη μετά το φαγοπότι δίνει στο γαμπρό μεταξομάντηλο».

Στην δε Σάντα της Επαρχίας Αργυρουπόλεως Πόντου (χειρ. 758), «το σουμάδεμα: στο σπίτι της νύφης ο παπάς του φορούσε τα δακτυλίδια».

Στην Τσίτα (χειρ. 62) «Μέσα σε δίσκο (τον έφερνε η νύφη) υπήρχε μαντήλι λευκό πάνω στο οποίο ήτο τοποθετημένο το δακτύλιον του γαμβρού».
_____
1. Μαρτυρία από Κάτω Βροντού Δράμας. Χειρ. 749.
2. Τα χειρόγραφα είναι από το Λαογραφικό Εργαστήρι του Πανεπιστημίου Αθηνών.

• Πηγή: Αρχοντία Βασ. Παπαδοπούλου, Το κόσμημα της ελληνικής Ανατολής, εκδ. Λεξίτυπον, Αθήνα 2015, σ. 53-54.