Το Δωδεκαήμερο των Ποντίων: Όλα τα έθιμα

Η γιορτή των Χριστουγέννων, η μεγαλύτερη της Χριστιανοσύνης, κατείχε ιδιαίτερη θέση στη ζωή των Ελλήνων του Πόντου οι οποίοι προετοιμάζονταν πολλές ημέρες πριν τηρώντας με ευλάβεια τη νηστεία τους ώστε να δεχτούν τη γέννηση του Θεανθρώπου. Την παραμονή σταματούσαν όλες τις εξωτερικές δουλειές κι έβαζαν στο τζάκι τους το ειδικά κομμένο για την ημέρα ξύλο που θα έκαιγε για τρία μερόνυχτα, το χριστοκούρ’. Παρέες παιδιών μέχρι 14 ετών έλεγαν τα κάλαντα στα συγγενικά και φιλικά σπίτια λαμβάνοντας ως αντάλλαγμα φιλέματα, δώρα, ή ακόμα και λεφτά.

Χριστός γεννέθεν, χαράν ’ς σον κόσμον, χα καλή ώρα, καλή σ’ ημέρα.

Τα χαράματα χτυπούσε η καμπάνα και πήγαιναν όλοι στην εκκλησία. Το τέλος της Θείας Λειτουργίας γινόταν με το πρώτο φως του ήλιου, οπότε και οι Έλληνες του Πόντου γυρνούσαν σπίτι τους για να βιώσουν οικογενειακές στιγμές με τους οικείους τους.

Παραδοσιακός θίασος Μωμόγερων σε φωτογραφία εποχής

Οι Πόντιοι (με κάποιες μικροδιαφορές ανά περιοχή) εκτός από τις καθαρά χριστιανικές παραδόσεις, το Δωδεκαήμερο αναβιώνουν και αρχαία έθιμα. Έτσι διατηρείται μέχρι τις μέρες μας το έθιμο των Μωμόγερων. Οι ενήλικες ερασιτέχνες… ηθοποιοί φορούν τις στολές κυρίως του γιατρού, της νύφης, του τράγου και του διαβόλου, και με συνοδεία λύρας και νταουλιού γυρίζουν το χωριό ή την πόλη. Οι αυτοσχέδιες παραστάσεις «αμείβονται» από τον κόσμο με χρήμα και φαγητό, τα οποία στη συνέχεια μοιράζονται.

Πρωτοχρονιά
Η αλλαγή του χρόνου βρίσκει τις ποντιακές οικογένειες να κόβουν την πατροπαράδοτη βασιλόπιτα. Με σεβασμό πάντα στα θεία, το πρώτο και το δεύτερο κομμάτι αφιερώνονται στον Χριστό και την Παναγία. Το τρίτο κομμάτι στον Άγιο Βασίλειο, το τέταρτο στους φτωχούς, το πέμπτο στο σπίτι και τα υπόλοιπα μοιράζονται στα μέλη της οικογένειας. Εάν το φλουρί βρεθεί στα πρώτα τρία κομμάτια, το πάνε στην εκκλησία και ύστερα φυλάσσεται δίπλα στο εικονοστάσι του σπιτιού. Αν το φλουρί πέσει σε κάποιο μέλος της οικογένειας, θεωρείται τυχερό και η τύχη θα τον ακολουθεί όλη τη χρονιά. Ο αρχηγός της οικογένειας, μετά το κόψιμο της βασιλόπιτας, παίρνει στα χέρια του ένα πιάτο με επτά ζευγάρια λεφτοκαρυών (φουντούκια) και ένα μονό, και ρίχνοντάς τα στον αέρα λέει τρεις φορές: «Φύγαμε από τον παλαιό (άσχημο) χρόνο στο χρόνο καλό». Τα λεφτοκάρυα που πέφτουν πίσω στο πιάτο είναι τυχερά.

Το πρωί της Πρωτοχρονιάς όποιος ξυπνήσει πρώτος έχει την υποχρέωση να φέρει απ’ έξω το πρώτο νερό, το οποίο το ονομάζουν καλαντόνερον. Ο «απεσταλμένος» παίρνει τα τυχερά λεφτοκάρυα και στη διάρκεια της διαδρομής δεν πρέπει να μιλήσει με κανέναν. Γυρνώντας στο σπίτι όλοι πλένονται με το καλαντόνερο και εύχονται ο ένας στον άλλον καλή χρονιά.

Ποδαρικό στα σπίτια των Ποντίων την ημέρα της Πρωτοχρονιάς έβαζαν να κάνουν τα παιδιά, ως δείγμα καλοτυχίας για τη νέα χρονιά.

Φώτα
Το Δωδεκαήμερο τελειώνει με τη γιορτή των Φώτων. Σύμφωνα με την παράδοση των Ποντίων, την ημέρα που αγιάζουν τα ύδατα σταματούν να τριγυρίζουν μέσα στη νύχτα και να πειράζουν τους ανθρώπους τα πιζηλά (οι καλικάντζαροι).

Θεοφάνια στην Τραπεζούντα