Λόγο λέμε ένα ανεκτίμητο δώρο του Θεού στον άνθρωπο, δηλαδή τη λογική που ως εγκεφαλική διεργασία μάς ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα πλάσματα και μας τοποθετεί στην κορωνίδα της δημιουργίας. Φυσικά, δεν είναι τυχαίο που η άλλη έννοια της λέξης «λόγος» είναι αυτό που ονομάζουμε γλώσσα, δηλαδή ο κυριότερος και αποτελεσματικότερος τρόπος της επικοινωνίας μας. Γιατί, βέβαια, η γλώσσα είναι ταυτόχρονα και το σημαντικότερο εργαλείο της ίδιας μας της σκέψης και της κάθε είδους λογικής επεξεργασίας που κάνουμε μέσα στο κεφάλι μας όταν συνδιαλεγόμαστε με τον ίδιο μας τον εαυτό.
Με τη λέξη «λόγος», όμως, αναφερόμαστε και στο αίτιο∙ λέμε, για παράδειγμα, «ποιος είναι ο λόγος που συμπεριφέρεσαι έτσι;».
Επίσης, μια άλλη διαδεδομένη έννοια της λέξης αυτής είναι η υπόσχεση∙ «έδωσα το λόγο μου και πρέπει να τον κρατήσω». Στην ευλογημένη πίστη μας, βέβαια, «Λόγος» ονομάζεται το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας: ο Χριστός. Έτσι ξεκινάει το Ευαγγέλιό του αναφερόμενος σε Αυτόν ο αγαπημένος μαθητής Του, ο και υιός της βροντής καλούμενος Απόστολος και Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος» (Ιω. 1,1).
Αυτά δεν είναι τυχαία πράγματα. Μέσα στη διαχρονία της ελληνικής γλώσσας οι έννοιες της λέξης «λόγος» έχουν σμιλευτεί κατά τρόπο που απεικονίζει την πάνδημη συμφωνία των μελών της Εκκλησίας στα ζωηφόρα θεολογικά δόγματα της πίστης μας.
Νά πώς θεολογεί η λέξη: Ο Θεός που είναι ο υπέρτατος λόγος (η αιτία) των πάντων, μας δημιούργησε διά και κατ’ εικόνα του Λόγου (Χριστού) ως όντα έλλογα, δηλαδή διαθέτοντα λόγο (λογική). Κακώς χρώμενοι τη λογική –που έτσι κι αλλιώς είναι βασικό εξοπλιστικό εργαλείο της ελευθέρας βούλησης– εκπέσαμε. Ο λόγος του Θεού, όμως, είναι ο μόνος απόλυτα αξιόπιστος∙ «πιστός ο λόγος και πάσης αποδοχής άξιος» (Α΄ Τιμ. 4,19). Εξαιτίας της απέραντης αγάπης Του, ο Δημιουργός κράτησε το λόγο (την υπόσχεση) που έδωσε στους Προφήτες σχετικά με την παροχή δυνατότητας αποκατάστασης του εύλογου προορισμού του ανθρώπου. Έτσι ενσαρκώθηκε, δίδαξε, θαυματούργησε, ευεργέτησε, μαρτύρησε, θανατώθηκε στο Σταυρό και αναστήθηκε. Συνεπακόλουθα, εκ του Πατρός εκπορεύτηκε το Τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας –το Άγιο Πνεύμα– και κατέστησε δυνατή την κοινωνία του Λόγου και τη συναντίληψη του λόγου Του, όπως γλωσσικώς αποτυπώνεται στο Ευαγγέλιο. Επίσης, όπως συνεχίζει να μας επικοινωνείται διά των ρημάτων των Αγίων Πατέρων.
Η ελληνική γλώσσα είναι το κατεξοχήν εργαλείο του Ευαγγελισμού της υφηλίου και της διάδοσης του μηνύματος της Ανάστασης, της κατάργησης της φθοράς και του θανάτου και της αποκατάστασης του ανθρώπου. Το παράδειγμα των εννοιών της λέξεως «λόγος» αποτυπώνει το πώς η γλώσσα μας εμπεριέχει παιδαγωγία και δημιουργεί νοοτροπία φιλοσοφίας∙ το πώς τρέπει το νου σε κίνηση προς το βάθος για την αναζήτηση της αλήθειας και προς το ύψος για την αναζήτηση της αρετής.
Γι’ αυτό γράφει ο Άγιος Νεκτάριος:
«Η ελληνική φιλοσοφία εγένετο τη ελληνική φυλή παιδαγωγός προς κατανόησιν της αποκαλυφθείσης αληθείας. Ο έρως προς την φιλοσοφίαν εγένετο έρως προς τον χριστιανισμόν, και η φιλοσοφία απέβη πίστις εις Χριστόν. Ο έρως άρα προς την αλήθειαν υπήρξεν ο λόγος, δι’ ον η ελληνική φυλή άμα τη εμφανίσει της αποκαλυφθείσης αληθείας εγένετο ταύτης εραστής και οπαδός και ενεστερνίσθη και ενεκολπώθη αυτήν και το αίμα αυτής αφειδώς υπέρ αυτής εξέχεεν. Επειδή λοιπόν τοιαύτη η ελληνική φιλοσοφία και ούτος ο λόγος, δι’ ον η ελληνική φυλή πρώτη ησπάσθη τον χριστιανισμόν, δια τούτο έλαβον ως θέμα μελέτης την ελληνικήν φιλοσοφίαν ως προπαιδείαν εις τον χριστιανισμόν, ως θέμα πολλής σπουδαιότητος δια τους Έλληνας».1
Αντιστρόφως κινούμενοι τώρα ας δούμε τις επιπτώσεις της σύγχρονης αποστασίας μας με τον εξοβελισμό του Υιού και Λόγου του Θεού από τη ζωή μας, και τη στέρηση αγιοπνευματικού φωτισμού –ή έστω λόγου– στην παιδεία μας. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, το πώς συμπαρασέρνονται στην κατάπτωση όλες μαζί οι έννοιες της λέξης «λόγος» αποτυπώνοντας την παρακμή της παιδείας και της νοοτροπίας μας.
Ο λόγος των νέων μας ως γλωσσικό εργαλείο φτωχαίνει κι αλλοτριώνεται σε βαθμό που δυσχεραίνει την συναντίληψη κρίσιμων εννοιών και απομειώνει τη δυνατότητα επιστημονικών και φιλοσοφικών συζητήσεων και αναζητήσεων. Ο λόγος με την έννοια της υπόσχεσης έχει χάσει εν πολλοίς την αξία και το βάρος του. Τα είπα-ξείπα έχουν γίνει κανόνας, και τα πάντα εκλαμβάνονται ως τρόπος του λέγειν χωρίς αντίκρισμα. Ο λόγος με τη σημασία της αιτίας έχει ως έννοια κι αυτός ευτελιστεί. Όλα για το φαίνεσθαι, τίποτα για το είναι. Κι ακόμα χειρότερα: το φαίνεσθαι εκλαμβάνεται πια ανυποψίαστα κι ανεξερεύνητα ως είναι. Πώς να μιλήσεις για την… πραγματική πραγματικότητα, όταν σε προτεραιότητα μπαίνει η εικονική∙ όταν οι αιτίες των πραγμάτων και τα γιατί παραθεωρούνται;
Μ’ όλα αυτά δεν είναι περίεργο που, τελικά, κι ο λόγος με τη σημασία της λογικής καταρρακώνεται κι αυτός. Ακόμα κι εκείνη η λογική που τη λέμε κοινή επειδή αναφέρεται σε βασικά ζητήματα και θεμελιώδεις συμβάσεις, μοιάζει να παραπαίει. Παναγιά μου –«παράδεισε λογικέ»– σώσε μας!
______
1. Άγιος Νεκτάριος, Ιερών και φιλοσοφικών λογίων θησαύρισμα, τόμ. Β΄, Εν Αθήναις: Εκ του τυπογραφείου Α. Καλλαράκη και Ν. Τριανταφύλλου, 1896.
