Η κατάληψη του ατμόπλοιου «Ένωσις» από πλοία του Κεμάλ – Ιστορική έρευνα (Μέρος Γ΄)

Διαβάστε το πρώτο και το δεύτερο μέρος της έρευνας.

Από τις μαρτυρίες των ανδρών του πληρώματος δεν επιβεβαιώνεται μαρτυρία γυναίκας μάρτυρος,²⁷ η οποία ήταν επιβάτις, και σύμφωνα με αυτήν όταν τα κεμαλικά σκάφη πλησίασαν, ο κυβερνήτης του «Ένωσις» συγκέντρωσε όλους τους αξιωματικούς και διενήργησε σύσκεψη με σκοπό την άμυνα του πλοίου.

Τέτοια σκέψη δεν υπήρξε, διότι τα τουρκικά πλοία είχαν πλησιάσει πολύ κοντά με στραμμένα τα πυροβόλα τους στο ελληνικό πλοίο. Χρόνος για τέτοια σύσκεψη δεν δόθηκε.

Η πορεία προς το Βατούμ ακολουθήθηκε κατά τις 14-15 Απριλίου. Η ταχύτητα του ελληνικού πλοίου δεν ξεπέρασε τα 4½ μίλια την ώρα, και αυτό έγινε επίτηδες από τους μηχανικούς του, οι οποίοι ανέμεναν συνάντηση με κάποιο άλλο πλοίο «παρ’ ου ήλπιζον την απολύτρωσιν». Όταν όμως έφθασαν στο Βατούμ, ο Τούρκος κυβερνήτης άλλαξε πορεία ακολουθώντας πλου κατά μήκος των ακτών του Πόντου. Την 8η μ.μ. ώρα έφθασαν στο λιμένα των Αθηνών.²⁸ Οι έμποροι του πλοίου, επειδή είχαν πληροφορίες ότι εκείνα τα μέρη ήταν κατοικία «πειρατών και παντοειδών άλλων κακοποιών στοιχείων», καταθορυβήθηκαν για τη ζωή τους και για το πολύτιμο φορτίο τους. Έπεισαν τον Τούρκο κυβερνήτη να τους οδηγήσει σε άλλο λιμάνι προσφέροντάς του 1.500 χάρτινες τουρκικές λίρες (30.000 δραχμές) και δύο πλάκες χρυσού αξίας 2.500 τουρκικών λιρών (50.000 δραχμές). Τελικά το ελληνικό ατμόπλοιο κατέφθασε στη Ριζούντα την 10η π.μ. της 17ης Απριλίου.

Στην προκυμαία συγκεντρώθηκε πλήθος Τούρκων οι οποίοι ζητωκραύγαζαν. Με διαταγή των τοπικών Αρχών αποβιβάστηκαν όλοι οι επιβάτες και κάποιοι έμποροι (οι υπόλοιποι παρέμειναν στο πλοίο για να παρακολουθούν την τύχη του φορτίου), οι οποίοι οδηγήθηκαν σε κάποιο ξενοδοχείο προς εγκατάσταση. Σύμφωνα με την αναφορά, κατά την πορεία τους προς το ξενοδοχείο χλευάστηκαν και «κακοποιήθηκαν» από το συγκεντρωμένο πλήθος. Την 2α μ.μ. της ίδιας ημέρας το «Ένωσις» συνοδευόμενο από τις δύο κεμαλικές κανονιοφόρους απέπλευσε από τη Ριζούντα για την Τραπεζούντα, στην οποία και έφθασαν στις 7 μ.μ. Το πρωί της επόμενης μέρας, όταν ξύπνησε το ελληνικό πλήρωμα, βρήκε το «Ένωσις» βαμμένο μαύρο με την καπνοδόχο λευκή. Κατά την 6η πρωινή διετάχθη η εκφόρτωση των υπαρχόντων στο πλοίο εμπορευμάτων καθώς και «παντοειδών πολυτίμων αντικειμένων» παρά τη διαμαρτυρία των εμπόρων εκ των οποίων μερικοί ήταν ξένοι υπήκοοι. Οι άνδρες του ελληνικού πληρώματος και οι εναπομείναντες έμποροι μεταφέρθηκαν στο άλλοτε τουρκικό πολεμικό πολεμικό πλοίο «Αϊδίν», το οποίο ευρισκόταν αγκυροβολημένο στην είσοδο του λιμένα. Με το που επέβησαν στο τουρκικό πλοίο, οι έμποροι υπέστησαν αυστηρή έρευνα κατά την οποία τους αφαιρέθηκαν τα κοσμήματα, τα χρηματικά ποσά καθώς και μέρος των ενδυμάτων τους. Κατόπιν το «Αϊδίν» απέπλευσε για τη Ριζούντα, όπου απεβίβασε το πλήρωμα και τους εμπόρους.

Το τουρκικό πολεμικό «Αϊδίν»

Την 20ή Απριλίου επισκέφθηκε τους αιχμαλώτους ο πολιτικός διοικητής της Ριζούντας ζητώντας να μάθει ποιοι από τους κρατούμενους είχαν ξένη υπηκοότητα. Από αυτούς μόνο πέντε άνδρες του πληρώματος, πέντε επιβάτες και έξι έμποροι αφέθησαν ελεύθεροι. Οι υπόλοιποι δεκατρείς άνδρες του πληρώματος, πενήντα πέντε επιβάτες και τρεις έμποροι συνέχισαν να κρατούνται.²⁹ Οι αιχμάλωτοι αυτοί θεωρήθηκαν αιχμάλωτοι πολέμου και αναγκάστηκαν να τρέφονται από ό,τι είχαν πάνω τους καθώς και να πληρώνουν το ξενοδοχείο. Εξαιτίας αυτού, έφθασαν στο σημείο να πουλήσουν ό,τι τους απέμεινε από τις ήδη λεηλατημένες αποσκευές τους. Από το αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών συνάγεται το συμπέρασμα ότι διεξήχθη μεγάλος αγώνας για την ανταλλαγή των Ελλήνων αιχμαλώτων με εκείνους του τουρκικού συλληφθέντος πλοίου «Κριμ».

Τη σημαντικότητα του πλοίου «Ένωσις» και του φορτίου του την δεικνύει και η ελληνική αντίδραση.

Πρώτον οι ελληνικές πολιτικές Αρχές (Ύπατη Αρμοστεία στην Κωνσταντινούπολη) προσπαθούν να αποδείξουν στους ξένους ύπατους αρμοστές ότι η σύλληψη ήταν πειρατική και παράνομη ενέργεια, αιτώντας την απελευθέρωση πληρώματος, των επιβατών αλλά και του φορτίου του. Δεύτερον η σύλληψη του τουρκικού πλοίου «Ινέμπολις» που έγινε ως αντίποινα για τη σύλληψη του «Ένωσις». Σε σήμα του αρχηγού Στόλου Α΄ (αριθμ. Πρωτ. Εμπ. 305 / 27/4/22³⁰) αναφέρεται η σύλληψη του τουρκικού πλοίου, ενώ έπλεε προς την Νικομήδεια. Κατασχέθηκε σημαντικό λαθρεμπόριο πολέμου. Οδηγήθηκε στην Κίο, όπου αφέθηκαν ελεύθεροι «γυναικόπαιδα, γέροντες και παιδιά», ενώ κρατήθηκαν Τούρκοι στρατεύσιμοι και όσοι θεωρήθηκαν ύποπτοι. Τέλος, σε τηλεγράφημα³¹ του λιμενάρχη Κωνσταντινουπόλεως Παπαμιχαλόπουλου στο ΓΕΝ, που κοινοποιείται προς το υπουργείο Εξωτερικών, αναγράφεται το φορτίο του πλοίου: «είχε φορτίον δερμάτων ερίων και χρυσόν και άργυρον 300 περίπου λιρών τουρκικών τίμημα εκφορτωθέντων εμπορευμάτων Ρωσσικούς λιμένας».

Ο αρχηγός του Στόλου Α΄ Ιωάννης Ηπίτης (Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού)

Το γεγονός όμως φαίνεται να ερέθισε και τη –συμμαχική στον Κεμάλ– σοβιετική πλευρά. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η έκφραση δυσαρέσκειας εκ μέρους της Σοβιετικής Ένωσης για την υπόθεση.³² Εκεί αναφέρεται το γεγονός αλλά και το λιμάνι όπου είχαν μεθορμίσει οι δύο κανονιοφόροι, το λιμάνι του Γκελεντζίκ. Παράλληλα αναφέρεται ξεκάθαρα ότι το «Ένωσις» μετέφερε από την Κωνσταντινούπολη στο Νοβοροσίσκ αλεύρι και τρόφιμα τα οποία ανήκαν στο λαϊκό επιτροπάτο.³³ Γίνεται μάλιστα έκκληση από τη Λαϊκή Επιτροπή των Εξωτερικών Υποθέσεων προς την τουρκική πρεσβεία σχετικά με την εξασφάλιση του πλοίου. Η τουρκική πρεσβεία με τη σειρά της διαβεβαιώνει ότι θα λάβει τα «δέοντα μέτρα» και ότι θα κρατά ενήμερη τη σοβιετική πλευρά.

Οι συλλήψεις του «Ένωσις» και του «Ινέμπολις» έχουν ξεχωριστή θέση στον ελληνικό και διεθνή Τύπο, ακόμα και σε εφημερίδες πέραν του Ατλαντικού.

Η σύλληψη του «Ινέμπολις» αναγράφεται ως γεγονός και στις εφημερίδες New York Times³⁴ και Quebec Daily Telegraph.³⁵ Και οι δύο εφημερίδες κινούνται στην ίδια γραμμή, ότι δηλαδή το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό κινήθηκε προς αποκλεισμό των ακτών της Μαύρης Θάλασσας, και θεωρούν τη σύλληψη του «Ινέμπολις» ως αντίποινα για τη σύλληψη του «Ένωσις» από τους κεμαλικούς.

Σημαντικό για το θέμα των αντιποίνων είναι να αναφερθεί ότι ακόμα και ο βομβαρδισμός της Σαμψούντας από τον ελληνικό στόλο από τουρκική πηγή³⁶ παρουσιάζεται ως αντίποινα στη σύλληψη του ελληνικού ατμόπλοιου. Συγκεκριμένα αναφέρεται ότι η σύλληψη του «Ένωσις» «νευρίασε» τους Έλληνες. Στις ελληνικές πηγές από την άλλη δεν υπάρχει άμεση σύνδεση μεταξύ σύλληψης του «Ένωσις» και του βομβαρδισμού της Σαμψούντας από τον ελληνικό στόλο, εντούτοις προκαλεί εντύπωση ότι στο φάκελο του αρχείου του υπουργείου Εξωτερικών με θέμα τη σύλληψη του «Ινέμπολις» υπάρχει η έκθεση³⁷ του Αρχηγού του Στόλου Α΄ Ηπίτη για τα γεγονότα του βομβαρδισμού της Σαμψούντας. Δέον να αναφερθεί όμως ότι και προ της σύλληψης του «Ένωσις» τονιζόταν η ανάγκη λήψεως «ενεργότερων μέτρων» για την περιστολή του λαθρεμπορίου που κατευθυνόταν προς τον Κεμάλ. Ένα από αυτά ήταν ο βαθμιαίος αποκλεισμός³⁸ των κεμαλικών ακτών.

Εφ. Ελεύθερος Τύπος

Η υπόθεση του ελληνικού ατμόπλοιου όμως απασχολεί και τον ελληνικό Τύπο. Στην κατάσταση των αιχμαλώτων του «Ένωσις» κάνει αναφορά η εφημερίδα Αμάλθεια.³⁹ Οι εναπομείναντες του πληρώματος καθώς και οι επιβάτες συνεχίζουν να κρατούνται στη Ριζούντα. Η εφημερίδα αναγράφει ότι «δεν πιέζονται μεν», αλλά «ευρίσκονται εγκάθειρκτοι». Τροφή δεν τους χορηγούνταν, τους αφαιρέθηκαν τα χρήματα, ενώ υποχρεώθηκαν να πωλήσουν τα υπάρχοντά τους από τις αποσκευές τους για να ζήσουν. Σε φύλλο της ίδιας εφημερίδας⁴⁰ γίνεται αναφορά στην πρόθεση για ανταλλαγή αιχμαλώτων μεταξύ αυτών του «Ένωσις» και εκείνων του «Ινέμπολις». Σημαντική είναι η αναφορά της εφημερίδας⁴¹ για ένταση των νηοψιών εκ μέρους του ελληνικού στόλου. Στόχος είναι το λεθρεμπόριο πολέμου που ενισχύει τον Κεμάλ. Η δυσφορία της Σοβιετικής Ένωσης για τη σύλληψη του ελληνικού ατμοπλοίου διαφαίνεται και σε δημοσίευμα⁴² της Αμάλθειας.

Συγκεκριμένα αναφέρει: «…η ενταύθα σοβιετική αντιπροσωπία θεωρεί την απαλλαγή των κρατουμένων ως ζήτημα φιλοτιμίας διότι τόσον ενταύθα, όσον και στους σοβιετικούς λιμένας είχον αναρτηθή πινακίδες προτρέπουσαι τους ναυτιλλομένους και τους εμπόρους να προβώσιν εις το μετά των ρωσικών λιμένων εμπόριον υπό την προστασίαν των σοβιέτ».

Η εφημερίδα από τη Σμύρνη αναφέρει⁴³ τις συλλήψεις τουρκικών πλοίων, μεταξύ αυτών και του «Ινέμπολις». Οι τουρκικές πηγές χαρακτηρίζουν τις συλλήψεις «αντίποινα» για τη σύλληψη του «Ένωσις».

Η υπόθεση της σύλληψης του ελληνικού ατμόπλοιου απασχολεί και την ελληνική εφημερίδα που εκδίδεται στις ΗΠΑ Ατλαντίς.⁴⁴ Η εφημερίδα αναφέρει ότι οι Τούρκοι θεωρούν το πλοίο «καλή πολεμική λεία», ενώ οι Έλληνες χαρακτηρίζουν τη σύλληψη πειρατική και παράνομη. Το τελευταίο συμφωνεί και με τα αρχεία του υπουργείου Εξωτερικών καθώς όντως γίνεται προσπάθεια να χαρακτηριστεί η σύλληψη πειρατική.⁴⁵

Δημοσίευμα των New York Times στο οποίο αναφέρεται η αντίδραση του ελληνικού στόλου μετά την αιχμαλωσία του «Ένωσις» – Αναφέρει συγκεκριμένα την εντατικοποίηση του αποκλεισμού των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας καθώς και τη σύλληψη του τουρκικού πλοίου «Ινέμπολις» από το θωρηκτό «Κιλκίς» ως αντίποινα

Η εφημερίδα Έθνος⁴⁶ αναγράφει ότι η Άγκυρα αποφάσισε την «απόλυση» του πληρώματος και των επιβατών του «Ένωσις» με αντάλλαγμα την απελευθέρωση του πληρώματος του «Ινέμπολις», ενώ σε έτερο φύλλο⁴⁷ η εφημερίδα παραθέτει το ιστορικό της σύλληψης του ελληνικού ατμόπλοιου. Από την άλλη, η εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος⁴⁸ αναφέρεται στην απόλυση μέρους του πληρώματος και των επιβατών με ξένη υπηκοότητα.

Η παραπάνω δειγματοληπτική θεώρηση του ελληνικού Τύπου δεικνύει το ενδιαφέρον που προκάλεσε η υπόθεση του «Ένωσις».

Συμπεράσματα
Η υπόθεση της σύλληψης του ελληνικού ατμόπλοιου «Ένωσις» ήταν ένα μικρό αλλά τελικά σημαντικό γεγονός μέσα στον ορυμαγδό των εξελίξεων κατά τη διάρκεια της τελευταίας και πιο τραγικής φάσης για τον Ελληνισμό της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Είναι γεγονός ότι τα μέτρα του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού κατά του λαθρεμπορίου με κατεύθυνση τον Κεμάλ εντάθηκαν μετά τη σύλληψη του ελληνικού ατμόπλοιου. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί πολύ απλά με τις στρατηγικές ανάγκες της περιόδου, παρ’ όλα αυτά είναι βέβαιο (αποδεικνύεται από τις πηγές) ότι η σύλληψη του τουρκικού «Ινέμπολις» έγινε στο πλαίσιο αντιποίνων για τη σύλληψη του «Ένωσις».

Τουρκικές πηγές μάλιστα το προχωρούν ακόμη περισσότερο. Υποστηρίζεται δηλαδή ότι ακόμη και ο βομβαρδισμός της Σαμψούντας έγινε στο πλαίσιο αντιποίνων. Οι ελληνικές πηγές, από την άλλη, υποστηρίζουν ότι η εν λόγω πόλη περιείχε σημαντική ποσότητα πολεμοφοδίων και πυρομαχικών.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το ελληνικό ατμόπλοιο ήταν σημαντική λεία για τον Κεμάλ. Το αποδεικνύουν οι πηγές και από τις δύο πλευρές, καθώς και η έκταση που πήρε στον ελληνικό και διεθνή Τύπο η σύλληψη. Μέχρι και οι «New York Times» ανέφεραν το γεγονός.

Στην τουρκική ιστορία η σύλληψη του «Ένωσις» κατέχει σημαντική θέση ως επιτυχία του εμβρυακού τότε τουρκικού πολεμικού ναυτικού. Από τη δική μας πλευρά περνά σχεδόν απαρατήρητη, όταν αναλογιζόμαστε την καταστροφή που ακολούθησε στη Μικρά Ασία. Αυτό δεν μειώνει τη σημασία του, μια σημασία η οποία προέρχεται, εξάγεται από τις ίδιες τις πηγές.

Ως μελλοντικά πεδία έρευνας προτείνονται η προσπάθεια ανεύρεσης, αν υπάρχει, στις ελληνικές πηγές μιας άμεσης σύνδεσης του βομβαρδισμού της Σαμψούντας με το «Ένωσις», καθώς και η μελέτη των περιπετειών του Ελλήνων (πλήρωμα και επιβάτες) που είχαν την ατυχία να συλληφθούν και να κρατηθούν αιχμάλωτοι από τους κεμαλικούς.

Έρευνα: Αλέξανδρος Αποστολίδης, Παναγιώτης Γέροντας. 

• Αναδημοσίευση από το τεύχος 595 της Ναυτικής Επιθεώρησης της Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού.

____

27. Στην έκθεση αναφέρεται το όνομα αυτής: Όλγα Ζουγανέλλη. Δεν ανευρέθη η μαρτυρία της. Αξίζει να αναφερθεί ότι και ο Ναυτικός Διοικητής Κωνσταντινουπόλεως αναφέρεται σε μαρτυρία Ελληνίδας μάρτυρος. Βλ. σημ. 19.
28. Αθήναι-Pazar: Το παλιό όνομα της ποντιακής παραλιακής κωμόπολης Πάζαρ. Βρίσκεται στα σύνορα Ρωσίας-Τουρκίας στο νομό Ριζέ/Ριζούντα.
29. Το ονόματα των μελών του πληρώματος που συνέχισαν να κρατούνται είναι τα εξής: Ανδρέας Φερεντίνος (πλοίαρχος), Πέτρος Πίλικας (υποπλοίαρχος), Δημ. Ρεμάνδας (ναύκληρος), Σπύρος Καραλούδης (ναύτης), Παναγ. Φερεντίνος (ναύτης), Σπυρ. Φερεντίνος (ναύτης), Γερασ. Μαγουλιάνος (ναύτης), Δημ. Μανωλιάς (α΄ μηχανικός), Νικ. Λοράντος (θερμαστής), Πετρ. Κελαδίτης (θερμαστής), Χρίστος Βαρύτιμος (θερμαστής), Δημ. Κούπαλος (μάγειρας), Γεράσιμος Νικηφορίδης (θαλαμηπόλος).
30. Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Κεντρική Υπηρεσία, Αρ. Φακέλου 19, Αρ. Υποφακέλου 2
31. Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Κεντρική Υπηρεσία, Αρ. Φακέλου 19, Αρ. Υποφακέλου 2, Εκ Κωνσταντινουπόλεως, Αριθμ. Πρωτ. Εμπ. 77, Διεύθυνση Εμπορικού Ναυτικού.
32. Γκρομίκο Α.Α., Έγγραφα της σοβιετικής εξωτερικής πολιτικής το 1922.
33. Ελληνική απόδοση της λέξεως Commissariat.
34. 10 Μαΐου 1922. «Flotilla Will Blockade Turkish Black Sea Ports – Turkish Ship Seized».
35. 9 Μαΐου 1922.
36. Doğanay, Rahmi: İstiklal Harbinde Samsun’daki Amerikan Filosu, Geçmişten Geleceğe Samsun, Samsun 2006 (σ. 163-174).
37. Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Κεντρική Υπηρεσία, 1922, Αρ. Φακέλου 10, Αρ. Υποφακέλου 3. Περί της γενομένης επιχειρήσεως κατά της Σαμψούντας, Στόλος Α΄ (Αρ. Εμπ. Πρωτ. 476 / 2 Ιουνίου 1922).
38. Έγγραφο του ΓΕΝ προς το Υπουργείο Εξωτερικών (Αρ. Πρωτ. Γ.Ε.2 / 245, 16 Φεβρουαρίου 1922). Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Αρ. Φακέλου 37, Αρ. Υποφακέλου 5.
39. 17(30) Μαΐου 1922.
40. 16 Ιουνίου 1922.
41. 5 (18) Ιουλίου 1922. Βλ. και σημ. 30.
42. 3 (16) Μαΐου 1922.
43. 30 (13) Απριλίου 1922.
44. 8 Μαΐου 1922.
45. Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Κεντρική Υπηρεσία, Αρ. Φακέλου 19, Αρ. Υποφακέλου 2.
46. 19 Ιουνίου 1922.
47. 29 Απριλίου 1922.
48. 9 Μαΐου 1922.