«Ποιος γκρέμισε τα σπίτια;» Στις 10 Νοεμβρίου 1924 ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου διέκοψε με αυτή την ερώτηση τον Λεωνίδα Ιασονίδη στη Δ’ Συντακτική Συνέλευση. Ο πληρεξούσιος Θεσσαλονίκης μιλούσε για έναν προσφυγικό συνοικισμό στην περιοχή του Κούκου, κοντά στην Κατερίνη.
Εκεί, όπως κατήγγειλε, είχαν γκρεμιστεί τα σπίτια που μόλις είχαν χτίσει οικογένειες από τον Πόντο. Στην επίθεση, είπε, είχε πάρει μέρος και η Χωροφυλακή.
Την Τετάρτη 11 Νοεμβρίου το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) έθεσε σε λειτουργία την «Ελένη», την ψηφιακή συλλογή των συζητήσεων του Ελληνικού Κοινοβουλίου από το 1862 έως το 1967.
Στις συνεδριάσεις του Νοεμβρίου του 1924, που μπορεί κανείς πλέον να αναζητήσει λέξη προς λέξη, η υπόθεση του Κούκου επανέρχεται με μια αναφορά προσφυγικού συλλόγου, μια νέα καταγγελία και την απάντηση του πρωθυπουργού Ανδρέα Μιχαλακόπουλου.
Σαράντα οικογένειες κάτω από σκηνές
Σύμφωνα με τον Λεωνίδα Ιασονίδη, 40 οικογένειες Ποντίων είχαν σταλεί στην περιοχή δέκα μήνες νωρίτερα και είχαν στεγαστεί σε σκηνές. Έπειτα από τρεις μήνες η Γενική Διοίκηση Θεσσαλονίκης τις μετέφερε σε άλλη θέση.
Όταν ο ίδιος και ο Γιάννης Πασαλίδης ζήτησαν εξηγήσεις, έλαβαν την απάντηση ότι η μετακίνηση έγινε «διά λόγους υπερτάτης ασφαλείας» και ότι οι οικογένειες θα επέστρεφαν μόλις εξέλιπαν οι λόγοι αυτοί. Ο πληρεξούσιος Θεσσαλονίκης χαρακτήρισε την αιτιολογία προσχηματική.
Οι πρόσφυγες έστησαν ξανά σκηνές στη νέα θέση και άρχισαν να χτίζουν. Στις 10 Νοεμβρίου ο Λεωνίδας Ιασονίδης κατήγγειλε ότι μία εβδομάδα νωρίτερα ο Κωνσταντίνος Καραβίδας, ιδιοκτήτης του αγροκτήματος (τσιφλικιού) του Κούκου, είχε επιτεθεί στο συνοικισμό μαζί με τη Χωροφυλακή.
Κατά την καταγγελία του, καταστράφηκαν 12 σπίτια, ξηλώθηκαν 25 θεμέλια και σκοτώθηκε το παιδί της Παρθένας Καραμανίδου. Κατά τον ίδιο, χτυπήθηκε και η μητέρα του παιδιού. Είχε δείξει στο υπουργείο σχετικό τηλεγράφημα και, όπως ανέφερε, περίμενε ακόμη απάντηση.
Ο Λεονίδας Ιασονίδης είπε επίσης ότι εφημερίδα της Θεσσαλονίκης είχε προειδοποιήσει δημοσίως για τον κίνδυνο στον Κούκο.
Μάλιστα, ο φιλόλογος Αντώνης Κάλφας παραπέμπει για προγενέστερη επίθεση στο φύλλο του Ελευθέρου Βήματος της 21ης Φεβρουαρίου 1924, το οποίο ανέφερε ότι ο τσιφλικάς Καραβίδας είχε επιτεθεί σε Πόντιους πρόσφυγες στο αγρόκτημα του Κούκου με τη συνδρομή οπλισμένων χωρικών.
Ποιος θα έπαιρνε τη γη
Ο Λεωνίδας Ιασονίδης μίλησε για τον Κούκο στο πλαίσιο της συζήτησης για τα αιματηρά επεισόδια στη Νέα Μπάφρα Σερρών, κοντά στο Κιούπκιοϊ.
Δύο χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η εγκατάσταση σε έναν αγροτικό συνοικισμό όπως ο Κούκος σήμαινε στέγη και γη που θα μπορούσαν να καλλιεργήσουν οι οικογένειες. Το κράτος είχε ήδη αρχίσει να διαθέτει γη στην Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων.
Στις διαθέσιμες εκτάσεις περιλαμβάνονταν περιουσίες ανταλλάξιμων, δημόσια και μοναστηριακή γη, καθώς και κτήματα που απαλλοτριώνονταν με την αγροτική μεταρρύθμιση.
Στις 12 Νοεμβρίου ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου επανήλθε. Μίλησε για μισθωτές που είχαν ξεσηκώσει και οπλίσει χωρικούς για να επιτεθούν σε πρόσφυγες. Όσο ο αγροτικός νόμος άφηνε περιθώριο να εξαιρεθούν κτήματα από την απαλλοτρίωση, υποστήριξε, όσοι είχαν συμφέρον από τη διατήρησή τους πίεζαν για να εμποδίσουν την εφαρμογή του. Ζήτησε να αρθούν οι εξαιρέσεις όπου ήταν αναγκαίο για να εγκατασταθούν οι οικογένειες.
Στο τέλος της συνεδρίασης η Συνέλευση ενέκρινε τη σύσταση εξεταστικής επιτροπής για το προσφυγικό ζήτημα και τη συγκρότηση τοπικών επιτροπών. Στις 15 Νοεμβρίου ο Κωνσταντίνος Ρακτιβάν ανακοίνωσε τη σύνθεση της πενταμελούς εξεταστικής επιτροπής.
Η νέα επίθεση και η απάντηση του πρωθυπουργού
Στις 17 Νοεμβρίου ο πρόεδρος της Συνέλευσης Κωνσταντίνος Ρακτιβάν ανακοίνωσε ότι ο Σύλλογος Καυκασίων Θεσσαλονίκης ζητούσε την αυστηρή τιμωρία του Καραβίδα για όσα είχαν συμβεί στον Κούκο. Πριν από την ημερήσια διάταξη πήρε το λόγο ο Γιάννης Πασαλίδης, γιατρός και πληρεξούσιος Θεσσαλονίκης.
Ο Γιάννης Πασαλίδης κατήγγειλε ότι τρεις ημέρες νωρίτερα είχε γίνει νέα ένοπλη επίθεση. Απέδωσε και αυτή στον τσιφλικά του Κούκου και είπε ότι οι πρόσφυγες εκδιώχθηκαν ξανά και ότι είχαν πάθει ζημιά και τα ζώα τους.
Προειδοποίησε ότι, αν η κυβέρνηση αδυνατούσε να τους προστατεύσει, οι πρόσφυγες θα οπλίζονταν μαζί με τους ντόπιους καλλιεργητές.
Ο πρωθυπουργός Ανδρέας Μιχαλακόπουλος αρχικά αρνήθηκε να συνεχίσει, λέγοντας ότι ο Πασαλίδης τον διέκοπτε. Το θέμα επανήλθε αργότερα στην ίδια συνεδρίαση, όταν ο πληρεξούσιος Ε. Παυλίδης ζήτησε να δοθεί απάντηση. Τότε ο πρωθυπουργός χαρακτήρισε την επίθεση για την οποία ρωτούσε ο Πασαλίδης «επεισόδιον μικρόν».
Είπε ότι η κυβέρνηση είχε δώσει αυστηρές διαταγές για την προστασία των δικαιωμάτων των προσφύγων και για την άσκηση διώξεων. Από τη συνεδρίαση μένει ανοιχτό αν ασκήθηκαν διώξεις και πού κατέληξαν οι οικογένειες.
Στις 18 Νοεμβρίου η αθηναϊκή εφημερίδα Εθνική Φωνή συμπεριέλαβε την υπόθεση στο πρωτοσέλιδο ρεπορτάζ της για τη συνεδρίαση. Συνόψισε την απάντηση του Μιχαλακόπουλου με τη φράση «συνήθων μικροπροστριβών».
Ο Κούκος ξανά στη Βουλή το 1928
Τέσσερα χρόνια αργότερα, στις 2 Νοεμβρίου 1928, ο Δημήτριος Ευθυμιάδης μίλησε στη Βουλή με αφορμή αναφορά προσφύγων της Κατερίνης και αιματηρά επεισόδια στον Πλαταμώνα. Κατήγγειλε ότι εκτάσεις στην επαρχία εξαιρούνταν από την απαλλοτρίωση ως δασικές, ενώ επιτρεπόταν στους ιδιοκτήτες να τις πουλήσουν και στους αγοραστές να τις μετατρέψουν σε χωράφια.
Στο συνοικισμό του Κούκου, υπολόγισε ο πληρεξούσιος, θα μπορούσαν να εκχερσωθούν 7.000 έως 8.000 στρέμματα. Ζήτησε να σταλούν κρατικοί υπάλληλοι για επιτόπιο έλεγχο. Ο υπουργός Γεωργίας Ιωάννης Καναβός τού ζήτησε κατάλογο των επίμαχων εκτάσεων, ώστε να τις εξετάσει η δασική υπηρεσία.
Ο Δημήτριος Ευθυμιάδης εκτίμησε ότι στις εκτάσεις που είχε απαριθμήσει σε όλη την επαρχία θα μπορούσαν να εγκατασταθούν άλλες 200 οικογένειες.
Οι συζητήσεις της Βουλής στην «Ελένη»
Η συλλογή «Ελένη» συγκεντρώνει 7.296 συνεδριάσεις και περίπου 123 εκατομμύρια λέξεις, διαθέσιμες με ανοικτή άδεια CC BY 4.0. Την δημιούργησε ο ερευνητής Πάρις Ασλανίδης στο πλαίσιο του έργου GREEKPOP και την φιλοξενεί το ΕΚΚΕ.
Ο αναγνώστης μπορεί να αναζητήσει λέξεις, φράσεις και ομιλητές, να κατεβάσει κείμενα και να παραπέμψει σε συγκεκριμένη παρέμβαση με μόνιμο σύνδεσμο.
Στην περίπτωση του Κούκου, η αναζήτηση «Ποντίων» οδηγεί στην καταγγελία του Ιασονίδη. Στην αναφορά του συλλόγου ο συνοικισμός εμφανίζεται ως «Κούκ». Στην παρέμβαση του 1928, ως «Κούκου». Η αναζήτηση και με τις δύο γραφές συνδέει τις καταγραφές που απέχουν τέσσερα χρόνια.
