Οι θαλάσσιοι δρόμοι που ενώνουν τον Εύξεινο Πόντο με την Ανατολική Μεσόγειο είναι τόσο παλιοί όσο και το εμπόριο. Τότε που στην ολκάδα, στο εμπορικό πλοίο των Βυζαντινών που διέσχιζε τον Εύξεινο Πόντο, φορτώνονταν προϊόντα τα οποία ταξίδευαν με προορισμό λιμάνια με πλούσιο παρελθόν: Κωνσταντινούπολη, Μεσημβρία, Οδησσός, Κοστάντζα, Μπατούμι (Βατούμ), είναι μερικά από αυτά. Εκτός από τα προϊόντα, όμως, μετακινούνται και άνθρωποι· και μαζί με τους ανθρώπους, πολιτισμός.
«Κι εμείς αναρωτιόμασταν πώς γίνεται να υπάρχει τόση κρυμμένη Ελλάδα σε τόσο απομακρυσμένες περιοχές», λέει στο pontos-news.gr η βυζαντινολόγος Φλώρα Καραγιάννη, η οποία διδάσκει Μεσαιωνική Τέχνη στη Μαύρη Θάλασσα στο Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος.
Πόντια κατά το ήμισυ, μαζί με την ομάδα της ταξίδεψε σε 45 λιμάνια καταγράφοντας την ιστορία και την αρχαιολογία τους.
Όλα αυτά στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού προγράμματος με την ονομασία «Ολκάς: Από το Αιγαίο στη Μαύρη Θάλασσα, μεσαιωνικά λιμάνια στους θαλάσσιους δρόμους της Ανατολής». Το πρόγραμμα αυτό υλοποιείται από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων, με έδρα τη Θεσσαλονίκη, σε συνεργασία με φορείς από τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, την Ουκρανία, τη Γεωργία και την Τουρκία.
Πηγή: Επιτροπή Ποντιακών Μελετών
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα μετά από ένα ταξίδι χιλιάδων χιλιομέτρων, η ομάδα είχε στις αποσκευές της πλήθος φωτογραφιών, οπτικό υλικό αλλά και… επιστημονικά συμπεράσματα που παρουσιάστηκαν (και συνεχίζουν να παρουσιάζονται) σε συμπόσια, όπως αυτό που θα γίνει εν πλω τον Αύγουστο. Η δυναμική αυτής της δουλειάς, που εμπλουτίζεται και με νέα λιμάνια, είναι συνεχής: η φωτογραφική έκθεση που παρουσιάστηκε στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας, τώρα μεταφέρεται και στη Λεμεσό όπου θα εγκαινιαστεί σε λίγες ημέρες.
Η καταγραφή των λιμανιών υπάρχει διαθέσιμη διαδικτυακά στα αγγλικά, αλλά και σε έναν έντυπο οδηγό. Ένα ντοκιμαντέρ, λιγότερο αρχαιολογικό και περισσότερο ταξιδιωτικό, είναι έτοιμο και θα σταλεί σε διάφορα φεστιβάλ ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση που χρηματοδοτεί την όλη δράση έδωσε το πράσινο φως για το θεσμό του «Πολιτιστικού Λιμανιού της Μαύρης Θάλασσας».
«Μαύρη θάλασσα είναι μόνο σε επίπεδο αλληλογραφίας, γιατί αυτό είναι που αναγνωρίζεται. Στα επιστημονικά μας κείμενα είναι Εύξεινος Πόντος», διευκρινίζει από την αρχή η δρ Φλώρα Καραγιάννη.
Κι έπειτα ξεκινά να μας αποκαλύπτει μικρά μυστικά που και σε εκείνην αποκαλύφθηκαν σε όλη αυτή την περιπέτεια.
Καταρχάς θέλετε να μας εξηγήσετε τι είναι το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων;
Είμαστε ένας φορέας εποπτευόμενος από το υπουργείο Πολιτισμού. Ασχολούμαστε με τον βυζαντινό πολιτισμό εκτός της σύγχρονης Ελλάδας. Δηλαδή παρέχουμε σε τρίτες χώρες, όπου αναπτύχθηκε ο βυζαντινός πολιτισμός και η σφαίρα επιρροής του, τεχνογνωσία σε θέματα συντήρησης, αναστύλωσης, εκθέσεων. Προσπαθούμε να καταγράψουμε και να αναδείξουμε με ποικίλους τρόπους και με διάφορες συνεργασίες που κάνουμε με τους επιτόπου φορείς τον βυζαντινό πολιτισμό. Χρηματοδοτούμαστε εν μέρει από το υπουργείο Πολιτισμού, σε κάποια προγράμματα από το υπουργείο Εξωτερικών και σε κάποια άλλα από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το πρόγραμμα, ας πούμε, για τα λιμάνια, είναι εξολοκλήρου από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η φωτογραφική έκθεση όπως παρουσιάστηκε στην Αθήνα (φωτ.: Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών)
Είσαστε κατά το ήμισυ Πόντια. Στον Πόντο είχατε πάει πιο πριν;
Δεν είχα πατήσει ποτέ μου στον Πόντο. Κωνσταντινούπολη άπειρες φορές, αλλά Πόντο ποτέ. Μέχρι πέρσι, οπότε κάναμε το ντοκιμαντέρ, και για τα γυρίσματα διασχίσαμε οδικώς όλη την περίμετρο του Πόντου. Και έχω να πω το εξής: ερχόμενοι από τη Γεωργία, όσο περνούσαμε τον Πόντο ένιωθα συγκλονιστικά! Χωρίς να είναι κάποιος να μου εξηγεί πού είμαι. Με το που περνούσα την Κερασούντα ένιωθα την ψυχή της γιαγιάς μου να είναι εκεί, παιδάκι.
Μόνο η γιαγιά ήταν Πόντια;
Όχι, και ο παππούς, αλλά δεν τον πρόλαβα. Από τη γιαγιά μου, που ήταν κλασική Πόντια, έχω πολλά ακούσματα. Ήταν αυτό που έχει κανείς στο μυαλό του όταν ακούει «Πόντιος»: αθώος άνθρωπος, καλοκάγαθος, στη σχέση της με τους άλλους Ποντίους χωρίς τυπικότητες· με απλότητα και ζεστασιά.
Συνεπώς όλη αυτή η μνήμη σάς συνόδευσε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού;
Με συνόδευσε στον νότιο Πόντο. Γιατί στον βόρειο Πόντο (Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουκρανία) είναι άλλου τύπου αισθήματα. Εκεί βγαίνει πιο πολύ ο αρχαιοελληνικός κόσμος, όχι οι γενιές αυτές που εμείς τους αντιλαμβανόμαστε ως γιαγιάδες και παππούδες του 18ου-19ου αιώνα.
Η δρ Φλώρα Καραγιάννη ξεναγεί τους επισκέπτες στην έκθεση (φωτ.: Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών)
«Ολκάς» τι είναι;
Είναι το εμπορικό πλοίο των βυζαντινών χρόνων. Εμείς δώσαμε αυτό το όνομα στο όλο πρόγραμμα γιατί σκεφτήκαμε ότι ένα πλοίο εμπορικό μεταφέρει προϊόντα τα οποία τα κουβαλούν άνθρωποι, και διά των ανθρώπων μεταφέρει πολιτισμό, ουσιαστικά. Και αυτόν τον πολιτισμό, που ήταν προϊόν των πλοίων που μετακινούνταν, εμείς τον εντοπίζουμε σήμερα, τον βλέπουμε στα λιμάνια και στα μουσεία, στα αρχαιολογικά ευρήματα, στα κάστρα που υπάρχουν. Όλα τα μνημεία που σώζονται απηχούν τις επιρροές της Κωνσταντινούπολης. Από τη Βουλγαρία μέχρι την Κριμαία βρίσκει κανείς αρχιτεκτονικές επιδράσεις.
Πώς ακριβώς «στήθηκε» το πρόγραμμα;
Στο πρόγραμμα «Ολκάς: Από το Αιγαίο στη Μαύρη Θάλασσα, μεσαιωνικά λιμάνια στους θαλάσσιους δρόμους της Ανατολής» επικεφαλής είναι το κέντρο μας. Συνεργαζόμαστε με επτά φορείς (πανεπιστήμια, μουσεία, ερευνητικά κέντρα και ινστιτούτα) από Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουκρανία, Γεωργία και Τουρκία. Ο σκοπός μας ήταν να καταγράψουμε την ιστορία και την αρχαιολογία 45 λιμανιών που γεωγραφικά καλύπτουν μια έκταση από τη Θεσσαλονίκη, τις ακτές του βόρειου Αιγαίου και την περίμετρο του Εύξεινου Πόντου.
Θεσσαλονίκη (πηγή: Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων)
Γιατί επιλέξατε να δείτε αυτές τις επιρροές μέσω των λιμανιών;
Διαλέξαμε λιμάνια επειδή μιλάμε για τον Εύξεινο Πόντο, για τη θάλασσα. Εμείς θέλαμε πολύ να δούμε αυτή τη σύνδεση των λιμανιών μέσω των θαλάσσιων διαδρομών. Η σύνδεση αυτη τελικά ήταν πολύ αποκαλυπτική, διότι αυτό που διαπιστώσαμε είναι μια τεράστια επικοινωνία αδιάκοπη ανά τους αιώνες, εννοώ από τον 4ο αιώνα έως τον 18ο τουλάχιστον, παρά την ίδρυση αυτοκρατοριών. Καταρχήν βλέπεις τα ίδια τα αντικείμενα της Κωνσταντινούπολης να έχουν ταξιδέψει και να έχουν πάει ως προϊόντα εμπορικών συναλλαγών. Τι να πρωτοθυμηθώ; Ακόμα και μάρμαρα υπάρχουν.
Τι περιλαμβάνει η φωτογραφική έκθεση και τι το ντοκιμαντέρ;
Στη φωτογραφική έκθεση παίρνει κανείς μια ατμοσφαιρική αίσθηση για τα λιμάνια. Το ντοκιμαντέρ που ακολούθησε είναι ένα οδοιπορικό σε όλη αυτή τη ζώνη. Το πνεύμα του είναι «ταξιδεύουμε στα λιμάνια, τα ανακαλύπτουμε σε όλο τους το μεσαιωνικό παρελθόν, το οποίο γίνεται εφαλτήριο για κάποιον που δεν έχει πάει ώστε να τα επισκεφθεί». Αναδεικνύουμε αυτή την πτυχή από τη ζωή ενός σύγχρονου λιμανιού. Δηλαδή από αυτά τα 45 λιμάνια, με εξαίρεση ίσως δύο-τρία, όλα τα άλλα ακόμα και σήμερα είναι ζωντανά.
Βατούμ (πηγή: Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων)
Από το ταξίδι των τόσων χιλιομέτρων τι είναι αυτό που κρατάτε εσείς προσωπικά;
Προτού πάω είχα τελείως άλλη εικόνα στο μυαλό μου γι’ αυτές τις πόλεις. Καταρχήν είναι μια περιοχή που είναι γεμάτη Ελλάδα. Δεν μπορούσα να φανταστώ πόσο έντονο ήταν. Υλοποιώντας το έργο, στόχος μας δεν ήταν να αναδείξουμε την Ελλάδα. Στόχος μας ήταν να αναδείξουμε τα βυζαντινά, ό,τι μορφή είχαν αυτά, προσαρμοσμένα στις τοπικές κοινωνίες, στους τοπικούς πολιτισμούς. Νομίζω ότι αν δει κάποιος το ντοκιμαντέρ θα αναρωτηθεί αν υπάρχει τόση κρυμμένη Ελλάδα σε αυτές τις απομακρυσμένες περιοχές.
Σκεφτείτε ότι για να πάμε και να έρθουμε από τον πορθμό του Κερτς, στα σύνορα με την Αζοφική, κάναμε 6.000 χλμ. Αν πάει κανείς και το δει και μπει στο μουσείο του Κερτς, θα σκεφτεί ότι βλέπει εκθέματα που μόλις βγήκαν από ανασκαφές της Θεσσαλονίκης. Τελείως Βυζάντιο, τελείως Ελλάδα.
Δηλαδή, πόσο Ελλάδα πια;
Πόσο Ελλάδα πια; Να μιλήσω για επιγραφές; Δεν υπήρχε περιοχή που να μην έχει ελληνικές επιγραφές. Μέχρι στο Κερτς βρίσκεις ελληνικότατες επιγραφές. Γιατί στους αιώνες αυτούς που συζητούμε οι σχέσεις των περιοχών, είτε ανήκαν εντός των ορίων του Βυζαντίου είτε εκτός, ήταν πολύ έντονες με το Βυζάντιο. Για μένα αυτό ήταν η σοκαριστική αποκάλυψη. Γιατί πίστευα ότι πάω στη Ρωσία ή στην Ουκρανία. Δεν φανταζόμουν πόσο έντονη θα ήταν η παρουσία του αρχαιοελληνικού και του βυζαντινού πολιτισμού εκεί.
Οδησσός (πηγή: Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων)
Το ντοκιμαντέρ είναι διαθέσιμο διαδικτυακά;
Το ντοκιμαντέρ δεν υπάρχει διαθέσιμο διαδικτυακά διότι έχει σταλεί ως συμμετοχή σε αρχαιολογικά φεστιβάλ και ήταν όρος να μην υπάρχει στο ίντερνετ. Όταν περάσει αυτό το στάδιο θα το ανεβάσουμε. Όμως συνειδητά δεν θελήσαμε να κάνουμε το ντοκιμαντέρ πολύ επιστημονικό, αλλά να το βλέπει άνετα το ευρύ κοινό και να έχει κι ένα τουριστικό ενδιαφέρον.
Το «Λιμήν» τι είναι;
Το «Λιμήν» είναι προέκταση του «Ολκάς», με τη διαφορά ότι δεν είναι τόσο επιστημονικό και αφορά πιο πολύ τις τοπικές κοινωνίες. Έχοντας με το «Ολκάς» καταγράψει την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά, σκεφτήκαμε ότι θα ήταν πολύ καλό να προτείναμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση να αγκαλιάσει το θεσμό «Πολιτιστικό Λιμάνι της Μαύρης Θάλασσας». Και δέχτηκε να μας χρηματοδοτήσει το πρόγραμμα.
Με ποιον στόχο;
Στόχος μας είναι να πείσουμε την Ένωση να το θεσπίσει ως θεσμό. Εμάς τώρα μας έδωσε τη δυνατότητα να προετοιμάσουμε μια μεγάλη μελέτη που θα την υποβάλουμε στις Βρυξέλλες ώστε να θεσπιστεί πλέον στο πρότυπο της ευρωπαϊκής πρωτεύουσας. Πρώτο λιμάνι έχουμε βάλει την Κωνσταντινούπολη, γι’ αυτό –και εντός των ορίων του προγράμματος– θα γίνουν μια σειρά δράσεις πολύ τουριστικές σε πιλοτικό επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό έρχεται το πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης που έχει ανασκάψει το μεγαλύτερο (από άποψη αρχαιοτήτων) λιμάνι στον κόσμο.
Κωνσταντινούπολη (πηγή: Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων)
Είναι το λιμάνι του Θεοδοσίου;
Πριν από 6-7 χρόνια, με αφορμή τη διάνοιξη της υπόγειας σήραγγας που ενώνει τον Βόσπορο, έπεσαν πάνω στο λεγόμενο λιμάνι του Θεοδοσίου. Που τι είναι; Το λιμάνι που έχτισε ο Μέγας Θεοδόσιος στο τέλος του 4ου αιώνα, το οποίο είχε διάρκεια ζωής περίπου μέχρι τον 12ο. Καταστράφηκε από μια φοβερή θαλασσοταραχή με ανεμοθύελλα, επιχώθηκε σταδιακά και στο τέλος εγκαταλήφθηκε. Πάνω σε αυτό το λιμάνι έπεσαν με τις υπόγειες σήραγγες. Στην ανασκαφή που έκανε το πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης βρήκε 37 πλοία –κάποια είχαν ακόμα το φορτίο τους, κάποια άλλα είχαν ακόμα αμφορείς με κρασί από την Κριμαία ή από την περιοχή του Μαρμαρά.
Ένα από αυτά τα πλοία θα το κάνουμε ρέπλικα σε πραγματική κλίμακα ώστε να μπορεί ένας τουρίστας να το παίρνει και να περιηγείται στο Βόσπορο. Αυτό είναι μέσα στους όρους του προγράμματος, είναι μία από τις δράσεις.
Πώς σε όλα αυτά συνδυάζετε την πολιτιστική κρουαζιέρα;
Θα γίνει επίσης μια φωτογραφική έκθεση στο τέλος του προγράμματος που θα συνδυαστεί με μια πολιτιστική κρουαζιέρα: θα ξεκινήσει από Κωνσταντινούπολη, θα πάει Βάρνα, Κοστάντζα και Οδησσό, με πολλές πολιτιστικές δράσεις. Και θα γίνει κι ένα συνέδριο εν πλω τον Αύγουστο. Θα υπάρξουν και συναντήσεις με φορείς που ασχολούνται με τον τουρισμό και την κρουαζιέρα· το μεγάλο αίτημα όλης της περιοχής είναι να συνδέσουμε ναυτιλιακά τα λιμάνια.
