Είχαν φτάσει ξανά στον Πόντο. Πολλοί, όμως, δεν μπόρεσαν ούτε να δουν τα σπίτια τους. Οι δρόμοι προς τα χωριά της ενδοχώρας ήταν επικίνδυνοι, κι έτσι έμειναν στις πόλεις των παραλίων, ζώντας με τη βοήθεια ανθρώπων που είχαν κι εκείνοι υποφέρει στον πόλεμο. Ώσπου ορισμένοι πήραν ξανά τον δρόμο της προσφυγιάς – προς τη Ρωσία, απ’ όπου είχαν ξεκινήσει.
Αυτή τη διαδρομή καταγράφει η έκκληση προς τη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού με ημερομηνία 15 Νοεμβρίου 1919.
Την υπογράφουν ο Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης, πρόεδρος του Συνεδρίου των Ποντίων, και ο Σωκράτης Οικονόμος, πρόεδρος του Εθνικού Συνδέσμου του Ευξείνου Πόντου στο Παρίσι. Το γαλλόγλωσσο έντυπο τυπώθηκε στη Μασσαλία και σώζεται στο Πολιτικό Αρχείο του Πόντου της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης (ΑΕ 5).
Από τη Ρωσία στην Τραπεζούντα
Πριν και κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου, Πόντιοι είχαν καταφύγει στη Ρωσία για να γλιτώσουν από τις διώξεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Ανακωχή του Μούδρου, που υπογράφηκε στις 30 Οκτωβρίου 1918, έβαλε τέλος στις εχθροπραξίες ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τους Συμμάχους.
Για πολλούς πρόσφυγες ήταν η ευκαιρία να γυρίσουν στον τόπο τους και να ξαναπιάσουν τις δουλειές τους.
Την ίδια ώρα, στην άλλη πλευρά του Εύξεινου Πόντου μαινόταν ο ρωσικός εμφύλιος. Μετά την εκκένωση της Σεβαστούπολης από τις συμμαχικές δυνάμεις το 1919, πρόσφυγες είχαν συγκεντρωθεί στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας, περιμένοντας να φύγουν για τον Πόντο. Όπως καταγράφει ο ιστορικός Νίκος Πετσάλης-Διομήδης, ο Έλληνας διπλωμάτης Ιωάννης Σταυριδάκης πήγε στο Νοβοροσίσκ για να διευκολύνει την παλιννόστηση. Ελληνικά πλοία έκαναν επανειλημμένα τη διαδρομή προς την Τραπεζούντα.
Η άφιξη, ωστόσο, ήταν μόνο το πρώτο βήμα. Η κατάσταση μέσα στην Τραπεζούντα ήταν συγκριτικά καλύτερη από ό,τι έξω από αυτήν, σύμφωνα με τις διπλωματικές αναφορές που αξιοποίησε ο ιστορικός. Αλλά και για όσους έμεναν στην πόλη υπήρχαν ελλείψεις σε στέγη, τρόφιμα και χρήματα.
Οι δρόμοι που δεν οδηγούσαν πια στο σπίτι
Οι συντάκτες της έκκλησης περιγράφουν μια σύντομη περίοδο σχετικής ασφάλειας μετά την ανακωχή, περιορισμένη στις παραλιακές πόλεις.
Στην ενδοχώρα, γράφουν, ένοπλες ομάδες δρούσαν στους δρόμους και στην ύπαιθρο. Καταγγέλλουν ότι οι οθωμανικές Αρχές είχαν μοιράσει όπλα σε Τούρκους κατοίκους, ενώ οι χριστιανοί ήταν αφοπλισμένοι. Με τον καιρό, σύμφωνα με τους ίδιους, οι επιθέσεις έφτασαν ξανά και στις πόλεις των παραλίων.
Έτσι, άνθρωποι που είχαν έρθει για να εγκατασταθούν στα χωριά τους έμειναν για μεγάλο διάστημα στις παραλιακές πόλεις. Τους συντηρούσαν συμπατριώτες τους που είχαν κι αυτοί πληγεί από τις διώξεις. Το ταξίδι της επιστροφής είχε σταματήσει στο λιμάνι.
Το πρόβλημα απασχολούσε ήδη τους διπλωμάτες. Στο Ψηφιακό Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου σώζονται τηλεγράφημα της 4ης Ιουνίου για τον επαναπατρισμό προσφύγων της Τραπεζούντας και τηλεγράφημα της 19ης Ιουλίου 1919 για την παλιννόστηση των Ποντίων. Και τα δύο τα έστειλε από την Κωνσταντινούπολη ο ύπατος αρμοστής της Ελλάδας Ευθύμιος Κανελλόπουλος στον υπουργό Εξωτερικών Νικόλαο Πολίτη.
Όπως δείχνει η έρευνα των Ελίζαμπεθ Χόουπ Μάρεϊ και Έιμι Γκραμπ στα βρετανικά αρχεία, ο Βρετανός ύπατος αρμοστής Σόμερσετ Γκαφ Κάλθορπ ζήτησε από τον Κανελλόπουλο να σταματήσουν οι επιστροφές.
Η ανησυχία του αφορούσε την ασφάλεια, αλλά και το πού θα έμεναν και πώς θα συντηρούνταν οι πρόσφυγες. Οι αφίξεις συνεχίστηκαν. Αργότερα οι συμμαχικοί αρμοστές επιχείρησαν να περιορίσουν την επιστροφή σε όσους είχαν θεώρηση εισόδου και μέσα για να ζήσουν μετά την άφιξή τους.
Πάλι στο δρόμο της εξορίας
Εν τω μεταξύ, η Ρωσία είχε πάψει να είναι το καταφύγιο που είχαν γνωρίσει. Εκεί, σύμφωνα με την έκκληση, είχαν χάσει ό,τι είχαν καταφέρει να χτίσουν με χρόνια δουλειάς και οικονομίας. Κι όμως, όπως γράφουν οι δύο εκπρόσωποι, «άρχισαν να παίρνουν ξανά το δρόμο της εξορίας» (μτφρ. από τα γαλλικά).
Το έντυπο δεν αναφέρει πόσοι έφυγαν για δεύτερη φορά ούτε κατονομάζει τα χωριά τους. Η αποτυχημένη επιστροφή είναι το επιχείρημα με το οποίο οι δύο εκπρόσωποι ζητούν επείγουσα απόφαση από τις νικήτριες δυνάμεις της Αντάντ. Συνδέουν την ασφάλεια των Ποντίων με τη διεκδίκηση μιας ανεξάρτητης Δημοκρατίας του Πόντου.
Όπως αναφέρει ο Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης σε μεταγενέστερη επιστολή του προς την Κεντρική Ένωση Ποντίων Ελλήνων του Αικατερινοντάρ, είχε υποβάλει την έκκληση στο Ανώτατο Συμμαχικό Συμβούλιο στις 15 Νοεμβρίου.
Στις 10 Ιουλίου 1920, οι ίδιοι δύο εκπρόσωποι επανήλθαν με υπόμνημα προς τον Αμερικανό πρόεδρο Γούντροου Ουίλσον. Περιέγραψαν ξανά τους πρόσφυγες που είχαν μείνει στα παράλια και πρόσθεσαν μια εξήγηση για την επιδείνωση της θέσης των Ελλήνων στη Ρωσία: τη συνέδεσαν με τη συμμετοχή του ελληνικού στρατού στη συμμαχική εκστρατεία εναντίον των Μπολσεβίκων.
~ Διαβάστε ακόμα ~
Πόντιοι στη Ρωσία: Η έκκληση 100.000 εγκλωβισμένων που ζητούσαν μόνο άδεια εξόδου
| ΠΗΓΕΣ |
