Το όνομα Δημήτρης Γκόγκος ίσως να μη λέει πολλά σε όσους δεν είναι μυημένοι στο ρεμπέτικο. Το όνομα Μπαγιαντέρας, όμως; Πρόκειται για τον ίδιο άνθρωπο, έναν σπουδαίο τεχνίτη του ρεμπέτικου, που έγραψε και τραγούδησε κομμάτια αξεπέραστα.
Το «οπερετικό» παρατσούκλι του έμελλε να συνδεθεί με τραγούδια που άφησαν το σημάδι τους στην ιστορία της ελληνικής μουσικής. Ο Γκόγκος έχασε την όρασή του πριν κλείσει τα σαράντα. Συνέχισε να γράφει και να παίζει, ακόμη κι όταν το μεροκάματο έγινε δυσεύρετο.

Η σχολή του Πειραιά
Ο Δημήτρης Γκόγκος γεννήθηκε το 1903 και ήταν ένα από τα 22 παιδιά της οικογένειας. Σύμφωνα με τους βιογράφους του, τα οκτώ μεγαλύτερα ήταν από τον πρώτο γάμο του πατέρα του, Γιάννη Γκόγκου, υπαξιωματικού του Βασιλικού Ναυτικού από τον Πόρο. Η μητέρα του, Αγγελική, καταγόταν από την Ύδρα.
Ο Δημήτρης ήταν το τελευταίο τους παιδί. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στον Πειραιά και ο πατέρας του ήθελε να ακολουθήσει τα χνάρια του στο Ναυτικό.
Ο νεαρός Δημήτρης, ωστόσο, εγκατέλειψε το σχολείο στην τελευταία τάξη του γυμνασίου. Δύο χρόνια νωρίτερα είχε γραφτεί σε νυχτερινή τεχνική σχολή, από την οποία πήρε πτυχίο ηλεκτρολόγου. Το 1920, ως πτυχιούχος πλέον, έπιασε δουλειά στον Ναύσταθμο. Στη συνέχεια εργάστηκε ως χειριστής μηχανών σε εργοστάσιο τσιμέντου και στα Λιπάσματα.
Παράλληλα, αν και μικροκαμωμένος, ασχολήθηκε με επιτυχία και με την ελληνορωμαϊκή πάλη.

Και σε όλα αυτά, πού κολλάει η μουσική; Ο Πειραιάς στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν από μόνος του μια μουσική σχολή. Στην πόλη συνυπήρχαν η παραδοσιακή μουσική και τα ευρωπαϊκά ακούσματα, όπως η όπερα και η καντάδα. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, οι πρόσφυγες από τη Σμύρνη έφεραν μαζί τους τη δική τους μουσική παράδοση.
Ο Γκόγκος έμαθε από μικρός μπαγλαμά χάρη σε έναν αδελφικό φίλο, που του χάρισε μάλιστα κι ένα χειροποίητο όργανο. Σχεδόν αυτοδίδακτος, έμαθε επίσης μαντολίνο και πιάνο. Την εποχή του βωβού κινηματογράφου έπαιζε πιάνο σε μια αίθουσα στην Τρούμπα. Ύστερα ήρθε το μπουζούκι.
«Σ’ ένα χρόνο έγινα άριστος», είπε σε τηλεοπτική συνέντευξή του. «Επειδή τα χέρια μου ήταν μαθημένα από το μαντολίνο, μπήκα γρήγορα και σωστά στην έννοια του μπουζουκιού. […] Άρχισα μόνος μου κι έπαιζα. Μέχρι κλασικά. Ό,τι πεις το παίζω ‘δώ απάνω».
Ο πατέρας του αρχικά αντιδρούσε, αφού τον προόριζε για το Ναυτικό. Ο Δημήτρης κατάφερε να τον μεταπείσει. Οι εμφανίσεις σε μαγαζιά και γλέντια τού έδιναν τη χαρά να παίζει μουσική και έφερναν ένα επιπλέον μεροκάματο στο σπίτι.

Η δύσκολη θητεία
Σύμφωνα με τη Στρατολογική Υπηρεσία Πειραιά, ο Γκόγκος παρουσιάστηκε στο Ναυτικό στις 24 Νοεμβρίου 1923 ως εθελοντής. Χάρη στο πτυχίο του ηλεκτρολόγου, η θητεία του ξεκίνησε καλά.
Τον Μάιο του 1926, όμως, ενεπλάκη σε μεγάλη κλοπή δυναμίτιδας και καταδικάστηκε σε φυλάκιση 61 μηνών.
Αρχικά φυλακίστηκε στην Παλιά Στρατώνα και την επόμενη χρονιά μεταφέρθηκε στην Αίγινα. Εκεί οι περισσότεροι συγκρατούμενοί του ήταν πολιτικοί κρατούμενοι. Κοντά τους γνώρισε τις ιδέες της Αριστεράς και τις υιοθέτησε.
Απολύθηκε από το Ναυτικό το 1929, έξι χρόνια και δύο ημέρες μετά την κατάταξή του. Στη διάρκεια της θητείας του γνώρισε τον μεγάλο ρεμπέτη Γιώργο Μπάτη. Οι δυο τους έγιναν φίλοι και, λίγα χρόνια αργότερα, συνεργάστηκαν.
Στον Πειραιά, στο μεταξύ, ο Γκόγκος είχε αποκτήσει τη φήμη του νταή και του μάγκα και είχε κερδίσει το σεβασμό των Πειραιωτών.
Πώς έγινε Μπαγιαντέρας
Μετά την απόλυσή του από το Ναυτικό εργάστηκε στον Οργανισμό Λιμένος Πειραιώς. «Έφυγα όμως κι από εκεί και έκτοτε ασχολήθηκα αποκλειστικά με το μπουζούκι. Ήμουν καλός στο όργανο, άριστος, αλλά ακόμη δεν είχα γράψει δικό μου τραγούδι. Ήξερα όμως κι έπαιζα, δηλαδή είχα το ρεπερτόριο όλων εκείνων των μουσικών που είχαν έρθει από τη Μικρά Ασία», είχε πει σε συνέντευξή του.
Ως επαγγελματίας μουσικός πια, έπαιζε μεγάλη ποικιλία τραγουδιών. Γνώρισε και τους μουσικούς της «Ξακουστής Τετράδας του Πειραιώς», τον Στράτο Παγιουμτζή, τον Μάρκο Βαμβακάρη, τον Ανέστη Δελιά και τον Γιώργο Μπάτη.
Στην Αθήνα είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία η οπερέτα «Die Bajadere» του Ούγγρου Έμεριχ Κάλμαν. Η λέξη «μπαγιαντέρα» δηλώνει τη χορεύτρια των ναών της Ινδίας. Ο Γκόγκος έπαιξε στο μπουζούκι του μια μελωδία της οπερέτας δίνοντάς της ρεμπέτικο χρώμα.
Η εκτέλεσή του άρεσε στους άλλους μουσικούς, που του κόλλησαν το παρατσούκλι «Μπαγιαντέρας».
Το καλοκαίρι του 1934, έπειτα από μια διαμάχη στην Τετράδα, ο Παγιουμτζής και ο Βαμβακάρης αποχώρησαν και ο Μπαγιαντέρας μπήκε στο σχήμα. Μαζί με τον Δελιά τραγουδούσε τα ρεμπέτικα, ενώ οι υπόλοιποι μουσικοί αναλάμβαναν τα άλλα τραγούδια του προγράμματος.
Με τον Βαμβακάρη υπήρξε και μια άλλη κόντρα, που την καλλιέργησαν οι δισκογραφικές εταιρείες. Έτσι, ο Μπαγιαντέρας έκανε την πρώτη του ηχογράφηση ως «αντι-Βαμβακάρης». Το τραγούδι ήταν οι «Καπνουλούδες» και από εκεί ξεκίνησε η δισκογραφική του πορεία.
Εκείνη την περίοδο συγκρούστηκε και με τον Αντώνη Βλάχο, μπράβο που συνδεόταν με το δεξιό παρακράτος και είχε ανοίξει ένα από τα πρώτα μπουζουξίδικα της δεκαετίας του ’30. Ο Βλάχος είχε τη φήμη ότι κακομεταχειριζόταν τους μουσικούς που δούλευαν στα μαγαζιά του.
Όταν ο Μπαγιαντέρας θέλησε να φύγει από το μαγαζί του, ξέσπασε καβγάς και οι δυο τους συμφώνησαν να λύσουν τις διαφορές τους σε ένα καφενείο. Ο Μπαγιαντέρας πήγε μόνος, ενώ ο Βλάχος έφερε μαζί του τον αδελφό του και τον Μπουχό. Ο Βλάχος τράβηξε πιστόλι κάτω από το τραπέζι για να τον φοβερίσει, μα ο Μπαγιαντέρας τον αφόπλισε αμέσως.
Ο Μπουχός, που γνώριζε τον Μπαγιαντέρα από τη φυλακή, μεσολάβησε για να αποφευχθούν τα χειρότερα και ο Βλάχος έκανε πίσω. Φεύγοντας, ο Μπαγιαντέρας τον προειδοποίησε πως, αν τον ξανάβλεπε, θα τον παλούκωνε.

Η μεγάλη τραγωδία
Ο Μπαγιαντέρας είχε πια κερδίσει το σεβασμό στο χώρο του κυνηγημένου ρεμπέτικου και συνέχιζε τις εμφανίσεις και τις ηχογραφήσεις του.
Το 1939 παντρεύτηκε τη Μικρασιάτισσα Δέσποινα Αρμπατζόγλου. Μαζί απέκτησαν τρία παιδιά, την Αγγελική, την Έλλη και τον Γιάννη, που ακολούθησε τα χνάρια του πατέρα του και έπαιξε μπουζούκι.
Σε ορισμένα τραγούδια του αναφέρεται ως στιχουργός η Δέσποινα. Ο Μπαγιαντέρας εξήγησε αργότερα ότι έβαζε το όνομά της κυρίως για εμπορικούς και συναισθηματικούς λόγους. Η σύζυγός του τον βοήθησε, μεταξύ άλλων, να σταματήσει τη χρήση ουσιών.
Την λάτρευε τη γυναίκα του. Μία από τις κόρες του θυμόταν πως, όποτε πήγαινε για ψώνια μαζί του, εκείνος αγόραζε λουλούδια για τη Δέσποινα, κι ας του γκρίνιαζε εκείνη που ξόδευε τα χρήματά του. Για εκείνη έγραψε και τραγούδησε το «Σα μαγεμένο το μυαλό μου».
Το 1940, όταν η Ελλάδα μπήκε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Μπαγιαντέρας πολέμησε. Τα Χριστούγεννα της ίδιας χρονιάς ηχογράφησε δύο πολεμικά τραγούδια, το «Συντροφιά έχω τη λόγχη» και το «Στης Πίνδου τα βουνά».
Ήταν οι τελευταίες του ηχογραφήσεις πριν από την Κατοχή. Όταν οι ηχογραφήσεις σταμάτησαν λόγω του πολέμου, προσπαθούσε να θρέψει την οικογένειά του παίζοντας στα λιγοστά μαγαζιά που είχαν μείνει ανοιχτά.
Το 1941 ο Μπαγιαντέρας έπαιζε στο κέντρο του Δασκαλάκη στο Μαρούσι. Μια βραδιά, την ώρα που βρισκόταν στο πάλκο, έχασε ξαφνικά την όρασή του. Σε ορισμένες αφηγήσεις η απώλεια της όρασής του αποδίδεται σε αβιταμίνωση. Ο ίδιος μιλούσε για γλαύκωμα.
«Τότε το μεροκάματο ήταν πολύ μικρό και δεν έπρεπε να χάνουμε ούτε μια μέρα. Τα μάτια μου πονούσαν συνεχώς. Ήξερα ότι έχω γλαύκωμα. Έτσι, μια μέρα, εκεί που έπαιζα ένα από τα γνωστά μου τραγούδια, αισθάνθηκα ότι έχανα το καθετί από μπροστά μου. Από κει κι έπειτα άρχισε η περιφρόνηση από πολλούς. Δεν μπορούσαν να βασιστούν πια σε μένα», είχε διηγηθεί.
Από τότε δυσκολευόταν ακόμη περισσότερο να βγάλει το μεροκάματο. Σ’ αυτό προστέθηκε και το γεγονός ότι ήταν «καταχωρισμένος» ως αριστερός.
Κάποιες φορές περνούσε από κέντρο σε κέντρο για να τραγουδήσει, με την κόρη του να τον συνοδεύει.

Μετά την Κατοχή
Το 1947, όταν ξανάρχισαν οι δισκογραφικές ηχογραφήσεις, ο Μπαγιαντέρας επέστρεψε στο στούντιο.
Ηχογράφησε λιγότερα τραγούδια απ’ ό,τι πριν από τον πόλεμο και, καθώς το ρεμπέτικο έβγαινε σιγά σιγά από τη μόδα, οι ευκαιρίες για νέες ηχογραφήσεις λιγόστευαν. Πέρα από τις σποραδικές εμφανίσεις του σε κέντρα, η οικογένεια ζούσε κυρίως από τα χρήματα που μάζευε με το «πιατάκι» στις ταβέρνες και στα καφενεία.

Έμεινε ακλόνητος στις πεποιθήσεις του, κι ας πλούτιζαν άλλοι με δικά του τραγούδια.
Η κόρη του Αγγελική θυμόταν σε συνέντευξή της τη μέρα που έφερε στο σπίτι τον μέλλοντα σύζυγό της, έναν Αφροαμερικανό, για να τον γνωρίσει στην οικογένεια. Η μητέρα της ξαφνιάστηκε. «Το σκέφτηκες καλά;» τη ρώτησε.
«Παιδί μου, για μένα είναι όλα μαύρα. Αν τον αγαπάς και είναι καλός άνθρωπος, τότε με την ευχή μου», της είπε ο Μπαγιαντέρας.
Εκείνη την περίοδο εκδόθηκε και η μέθοδος εκμάθησης μπουζουκιού που είχε γράψει. Ήταν από τις πρώτες γραπτές μεθόδους για το όργανο και κατέγραφε μια τέχνη που μεταδιδόταν κυρίως προφορικά.
Η εκ νέου αναγνώριση
Στη δεκαετία του ’70 το ρεμπέτικο ήρθε ξανά στο προσκήνιο. Το 1972 ο Μπαγιαντέρας ανέβηκε και πάλι στο πάλκο, αυτή τη φορά στην Πλάκα, μαζί με τον Στέλιο Κερομύτη, τη Ρόζα Εσκενάζυ, τον Οδυσσέα Μοσχονά και τον Μιχάλη Γενίτσαρη.
Στην αναβίωση του ρεμπέτικου συνέβαλε και ο Διονύσης Σαββόπουλος, που ηχογράφησε μαζί με τον Μπαγιαντέρα το τραγούδι «Ο καθρέφτης».
Το 1975 ο Μπαγιαντέρας ταξίδεψε στη Γερμανία και συμμετείχε στο ντοκιμαντέρ Τελευταίος σταθμός, Kreuzberg του Γιώργου Καρυπίδη, με θέμα τους κοινωνικούς αγώνες των μεταναστών εργατών στη Γερμανία εκείνα τα χρόνια.
Η ταινία έκλεινε με το τραγούδι «Λευτεριά», που έπαιζε και τραγουδούσε ο ίδιος.

Ανάμεσα στα τραγούδια που είχε γράψει για το ΕΑΜ ήταν και το «Στη σκλαβωμένη Ελλάδα μας». Το 1980 το τραγούδι υποβλήθηκε προς έγκριση, προκειμένου να το ηχογραφήσει ο Γιώργος Νταλάρας για το δίσκο Ρεμπέτικα της Κατοχής.
Στο έγγραφο της λογοκρισίας, στη θέση του τίτλου εμφανίζεται το όνομα του ερμηνευτή. Ύστερα από τις γνωμοδοτήσεις των αρμόδιων επιτροπών (32/20-5-80 και 691/10-6-80), η υπηρεσία ενημέρωσε ότι «το υπό των 33 στροφών τραγούδι “Γιώργος Νταλάρας” εγκρίνεται, υπό τον όρον να απαληφθούν οι λέξεις ΕΑΜ και ΕΛΑΣ». Το τραγούδι έμεινε εκτός δίσκου. Το έγγραφο δημοσίευσε ο Θανάσης Γιώγλου στο Ogdoo.gr.
Μετά την εκ νέου αναγνώριση, ο Μπαγιαντέρας αποσύρθηκε και έζησε απομονωμένος στο σπίτι του στον Άγιο Ιερόθεο, στο Περιστέρι, συντροφιά με τη Δέσποινα. Στις αρχές Οκτωβρίου 1985 υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο και νοσηλεύτηκε. Πήρε εξιτήριο, αλλά στις 24 Οκτωβρίου χρειάστηκε να νοσηλευτεί ξανά, στον «Ευαγγελισμό», με ουρολοίμωξη και λοίμωξη του αναπνευστικού.
Πέθανε στις 18 Νοεμβρίου 1985. Έφυγε πικραμένος από όσα είχε περάσει, με την αγάπη του απλού κόσμου, για τους πόνους και τις αγωνίες του οποίου είχε γράψει και τραγουδήσει.
Σπύρος Δευτεραίος

















