Ο Βαρθολομαίος προειδοποιεί: «Μας εκδικείται η φύσις» – Η οικολογική κρίση και η ανθρώπινη πλεονεξία

Τριάντα πέντε χρόνια μετά την εκλογή του στον Οικουμενικό Πατριαρχικό Θρόνο, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος επανέρχεται σε ένα από τα ζητήματα που έχουν συνδεθεί περισσότερο με την πατριαρχική του διακονία: την προστασία της φυσικής δημιουργίας.

Με αφορμή την 1η Σεπτεμβρίου, ημέρα που το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει καθιερώσει ως ημέρα προσευχής υπέρ του φυσικού περιβάλλοντος, ο Παναγιώτατος αναφέρεται στη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, αλλά και στις συνέπειες μιας αντίληψης που αντιμετωπίζει τον φυσικό κόσμο ως αντικείμενο προς εκμετάλλευση.

Στο πλαίσιο του αφιερώματος του Γραφείου Τύπου και Επικοινωνίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου για τα 35 χρόνια της πατριαρχικής του διακονίας, ο Βαρθολομαίος συνδέει την οικολογική κρίση με βαθύτερα ηθικά, θεολογικά, πνευματικά και κοινωνικά ζητήματα. Για τον ίδιο, η καταστροφή του περιβάλλοντος δεν είναι απλώς αποτέλεσμα οικονομικών ή πολιτικών επιλογών, αλλά συνέπεια της σχέσης που έχει οικοδομήσει ο άνθρωπος με τη δημιουργία.

Η Ίμβρος ως πρώτη «σχολή» για τη φύση

Η σχέση του Οικουμενικού Πατριάρχη με το φυσικό περιβάλλον έχει τις ρίζες της στα παιδικά του χρόνια στην Ίμβρο. Το νησί, το τοπίο και η καθημερινότητα του χωριού αποτέλεσαν, όπως ο ίδιος περιγράφει, την πρώτη εμπειρία μέσα από την οποία αντιλήφθηκε τη φύση όχι απλώς ως χώρο ζωής, αλλά ως έκφραση της δημιουργίας του Θεού.

«Το περιβάλλον του χωριού μου, το περιβάλλον της Ίμβρου με ενέπνευσε την αγάπη προς τη δημιουργία του Θεού. Προς τη φύση, προς τις ομορφιές που έχει το φυσικό περιβάλλον. Ένα όμορφο αγριολούλουδο μπορεί να μας διδάξει πολλά για τη σοφία του Θεού, για την αγάπη του προς εμάς τους ανθρώπους, για την παντοδυναμία του και ούτω καθεξής.

Όπου να στρέψει κανείς το βλέμμα του σ’ αυτή την ειδυλλιακή ατμόσφαιρα, στο περιβάλλον το νησιώτικο, στο περιβάλλον του χωριού, όπου να στρέψει το βλέμμα του θα δει την παρουσία του Θεού.

Μπορούσα να εκτιμήσω την αξία της φύσεως και το θεώρησα χρέος μου να ενισχύσω έτι περαιτέρω τις προσπάθειες που ξεκίνησε ο προκάτοχός μου Πατριάρχης Δημήτριος, ανακηρύσσοντας την 1η Σεπτεμβρίου Ημέρα Προστασίας του Περιβάλλοντος. Έκανα διάφορα συνέδρια, καταρχάς μικρότερα για τους νέους στη Χάλκη, αργότερα έκανα τα γνωστά μεγάλα διαθρησκειακά και διεπιστημονικά συμπόσια εν πλω. Και όλα αυτά έδωσαν μια μαρτυρία ζωντανή, ότι πρέπει όλοι να κηδόμεθα της φύσεως, να ευαισθητοποιούμε τους συνανθρώπους μας, να σέβονται, να αγαπούν και να προστατεύουν τη δημιουργία του Θεού».

Από τον Πατριάρχη Δημήτριο στα διεθνή οικολογικά συμπόσια

Η οικολογική δράση του Οικουμενικού Πατριαρχείου είχε ξεκινήσει πριν από την πατριαρχία του Βαρθολομαίου, με τον Πατριάρχη Δημήτριο να καθιερώνει την 1η Σεπτεμβρίου ως ημέρα αφιερωμένη στην προστασία του περιβάλλοντος.

Ο σημερινός Οικουμενικός Πατριάρχης επέλεξε να διευρύνει αυτή την πρωτοβουλία, δίνοντάς της διεθνή διάσταση. Συνέδρια, διαθρησκειακές συναντήσεις και διεπιστημονικά συμπόσια ανέδειξαν την οικολογική κρίση ως ένα ζήτημα που υπερβαίνει τα σύνορα, τις θρησκείες και τις επιμέρους κοινωνίες.

Η οικολογία, ωστόσο, δεν αντιμετωπίζεται από τον Βαρθολομαίο ως ένα ακόμη πεδίο δημόσιας πολιτικής. Συνδέεται άμεσα με τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τη θέση του μέσα στον κόσμο.

«Δεν είναι μόνο θέμα πολιτικό και οικονομικό»

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης επιμένει ότι η προστασία του περιβάλλοντος δεν μπορεί να περιοριστεί σε οικονομικές αποφάσεις, πολιτικές συμφωνίες ή τεχνολογικές λύσεις. Πίσω από την οικολογική κρίση βλέπει ένα βαθύτερο πρόβλημα ευθύνης και συμπεριφοράς.

«Γιατί, όπως το λέω πάντοτε, δεν είναι δυνατόν να ισχυριζόμεθα ότι αγαπούμε και σεβόμεθα τον Θεό αφενός και αφετέρου καταστρέφουμε τη δημιουργία που εξήλθε από τα θεϊκά χέρια του. Το πρόβλημα της οικολογίας που απασχολεί σήμερα όλη την ανθρωπότητα, δεν είναι μόνο θέμα πολιτικό και οικονομικό, αλλά είναι και ηθικό, είναι θεολογικό, πνευματικό και κοινωνικό συγχρόνως. Και θα συνεχίσουμε ως Οικουμενικό Πατριαρχείο τις ταπεινές προσπάθειές μας προς αυτή την κατεύθυνση».

Η θέση αυτή διατρέχει συνολικά την οικολογική προσέγγιση του Πατριαρχείου: η περιβαλλοντική προστασία προϋποθέτει αλλαγή νοοτροπίας και επαναπροσδιορισμό της σχέσης του ανθρώπου με όσα τον περιβάλλουν.

«Νομίζουμε ότι η φύση μάς ανήκει»

Στο επίκεντρο της κριτικής του Πατριάρχη βρίσκεται η υπερβολική κατανάλωση και η αντίληψη ότι ο φυσικός πλούτος υπάρχει αποκλειστικά για να ικανοποιεί τις ανθρώπινες ανάγκες και επιθυμίες. Ο ίδιος διαχωρίζει τις πραγματικές ανάγκες από την υπερβολή, θεωρώντας ότι ακριβώς αυτή η διαρκής αναζήτηση του «περισσότερου» οδηγεί στην εξάντληση των φυσικών πόρων.

«Χρησιμοποιούμε τη φύση με εγωισμό, γιατί θέλουμε όχι μόνο αυτά που χρειαζόμεθα από τη φύση, αλλά και τα επιπλέον, τα οποία δεν είναι απαραίτητα, αλλά απλώς ικανοποιούν τις φιλοδοξίες μας, τον εγωισμό μας, τα καπρίτσια μας. Αυτά τα επιπλέον είναι τα οποία καταστρέφουν το περιβάλλον. Έχουμε υπερβολικές αξιώσεις και νομίζουμε ότι η φύση μάς ανήκει, ότι είναι ιδιοκτησία μας. Ενώ ο Θεός, όταν έβαλε τους πρωτοπλάστους στον παράδεισο, τους είπε να τον φυλάσσουν και να τον προστατεύουν. Τους έβαλε ως φύλακας, ως ιερείς της δημιουργίας. Είμεθα οικονόμοι της φύσεως και όχι ιδιοκτήται αυτής».

Η φράση αυτή συμπυκνώνει μια βασική αρχή της σκέψης του: ο άνθρωπος δεν είναι ιδιοκτήτης του φυσικού κόσμου, αλλά διαχειριστής του. Η ευθύνη του, επομένως, δεν αφορά μόνο το παρόν αλλά και όσα θα παραδώσει στις επόμενες γενιές.

«Εμείς ανήκουμε στον κόσμο και όχι ο κόσμος σε εμάς»

Για τον Βαρθολομαίο, η περιβαλλοντική κρίση συνδέεται και με τα όρια της ανθρώπινης ελευθερίας. Η φύση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απεριόριστη πηγή πόρων, ενώ η προστασία της προϋποθέτει την αναγνώριση ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου κόσμου.

«Εμείς ανήκουμε στον κόσμο και όχι ο κόσμος σε εμάς. Είμαστε ένα πολλοστημόριο μέσα στον κόσμο, ο καθένας από εμάς. Βεβαίως έχουμε την αξία μας διότι έχουμε αθάνατη ψυχή. Αλλά πέραν τούτου, πρέπει να αναγνωρίζουμε ότι όσα δικαιώματα έχουμε εμείς στον κόσμο, έχουν και οι συνάνθρωποί μας. Και τα δικά μας τα δικαιώματα τελειώνουν εκεί όπου αρχίζουν τα δικαιώματα των συνανθρώπων μας. Δεν πρέπει να ξεπερνούμε τα όρια και να διεκδικούμε πράγματα που δεν μας ανήκουν».

Η οικολογική ευθύνη αποκτά έτσι και κοινωνική διάσταση. Η υπερκατανάλωση του σήμερα δεν αφορά μόνο τη σχέση με τη φύση, αλλά επηρεάζει και τους άλλους ανθρώπους, ιδιαίτερα εκείνους που βιώνουν εντονότερα τις συνέπειες της περιβαλλοντικής υποβάθμισης.

«Μας εκδικείται η φύσις»

Μιλώντας για τις συνέπειες της ανθρώπινης παρέμβασης, ο Οικουμενικός Πατριάρχης χρησιμοποιεί μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική φράση. Η φύση, την οποία ο άνθρωπος πιέζει και καταστρέφει, επιστρέφει τις συνέπειες αυτής της συμπεριφοράς.

«Είναι η τιμωρία μας που έρχεται από την ίδια τη φύση, την οποία εκμεταλλευόμεθα και καταστρέφουμε. Μας εκδικείται η φύσις»

Η προειδοποίηση αφορά έναν κύκλο στον οποίο η ανθρώπινη απληστία οδηγεί σε περιβαλλοντική καταστροφή και η καταστροφή αυτή επιστρέφει στην κοινωνία με τη μορφή νέων και εντονότερων προβλημάτων.

Το μήνυμα στους νέους

Στη συζήτηση για το μέλλον του περιβάλλοντος, ιδιαίτερη θέση έχουν οι νέοι. Ο Πατριάρχης θεωρεί ότι η νέα γενιά μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο κρίκο στη συνέχεια μιας διαφορετικής σχέσης με τη φύση, μιας σχέσης που, όπως επισημαίνει, υπήρχε στην καθημερινότητα των παλαιότερων ανθρώπων χωρίς να συνοδεύεται απαραίτητα από θεωρητικές γνώσεις.

«Χρειάζεται ασφαλώς η συστράτευση των νέων ανθρώπων, ώστε να συνεχιστεί η παράδοση των πατέρων μας, των προγόνων μας, που χωρίς να ξέρουν πολλά γράμματα, χωρίς να έχουν πολλές θεωρητικές γνώσεις γι’ αυτά τα πράγματα, εμπράκτως, στην καθημερινότητά τους εσέβοντο και προστάτευαν τη φύση, η οποία τους ανταπέδιδε τα οφέλη»

Τριάντα πέντε χρόνια μετά την εκλογή του στον Οικουμενικό Πατριαρχικό Θρόνο, ο Βαρθολομαίος εξακολουθεί να θέτει την προστασία της φύσης στο επίκεντρο της δημόσιας παρουσίας του Πατριαρχείου. Από την Ίμβρο των παιδικών του χρόνων έως τις διεθνείς πρωτοβουλίες και τα οικολογικά συμπόσια, η θέση του παραμένει σταθερή: η σχέση του ανθρώπου με τη δημιουργία δεν είναι σχέση ιδιοκτησίας, αλλά ευθύνης.

Και απέναντι στην οικολογική κρίση, το μήνυμα που επαναφέρει είναι σαφές: η φύση δεν είναι ανεξάντλητη και ο άνθρωπος δεν βρίσκεται έξω από αυτήν. Είναι μέρος της και, τελικά, οι συνέπειες των επιλογών του επιστρέφουν στον ίδιο.