Σήμερα, 7 Ιουλίου, συμπληρώνονται 90 χρόνια από τη γέννηση του Νίκου Ξυλούρη, του Ψαρονίκου, του «Αρχάγγελου της Κρήτης» όπως τον είχε βαφτίσει η καλή του φίλη Τζένη Καρέζη. Όπως και αν θέλει κανείς να τον αποκαλεί, το σίγουρο είναι ότι ο Νίκος Ξυλούρης, εκείνο το γεμάτο όνειρα παιδί που ξεκινούσε μόλις στα 12 χρόνια να παίζει λύρα και στα 16 του να τραγουδάει ήδη σε μαγαζιά στο Ηράκλειο της Κρήτης, θα συνεχίσει να μας συντροφεύει με τη μοναδική φωνή του και τα τραγούδια του…
Ήταν παιδί πολυμελούς οικογένειας. Έξι αδέλφια (τρία αγόρια και τρία κορίτσια), αλλά εκείνος είχε μεγάλη αδυναμία μόνο στην αδελφή του την Ευρυδίκη, όπως συχνά παραδεχόταν.
Ήταν παιδί της οικογένειας. Ήθελε να προσφέρει με όποιον τρόπο μπορούσε για να βλέπει ευτυχισμένους τους δικούς του ανθρώπους. Και μάλιστα σε μια εποχή που όλα ήταν δύσκολα, ακόμα και για την απλή καθημερινή επιβίωση. Ειδικά στα Ανώγεια, ένα πολύ όμορφο χωριό στον Ψηλορείτη, τίποτα δεν χαριζόταν εύκολα. Ούτε η ζωή, ούτε η μουσική.
Μετά την καταστροφή του χωριού το 1944 από τους Γερμανούς, η οικογένειά του μετακινήθηκε στον Μυλοπόταμο. Εκεί, μέσα σε μια Ελλάδα που ακόμη προσπαθούσε να ξαναβρεί το ρυθμό της, ένας δάσκαλος στάθηκε απέναντι στο μέλλον.
Ο Μενέλαος Δραμουντάνης δεν διέκρινε μόνο ένα παιδί με καλή φωνή. Είδε κάτι που δεν εξηγείται εύκολα.
Κάποιοι το λένε ένστικτο. Εκείνος πάντως επέμεινε να μην πάει χαμένο τέτοιο ταλέντο. Ο πατέρας του Νίκου δεν ήθελε να ακούσει για λύρες και τραγούδια. Ήξερε τι σημαίνει να ζεις από τη μουσική στην επαρχία. Όμως τελικά υποχώρησε. Και η πρώτη λύρα βρέθηκε στα χέρια ενός παιδιού που μερικά χρόνια μετά θα την έκανε γνωστή στα πέρατα του κόσμου…
Ο Ψαρονίκος πριν γίνει μύθος
Η οικογένεια κουβαλούσε βάρος ιστορίας. Παππούς του ο Αντώνης Σκουλάς, ο Καραμουζαντώνης, λυράρης. Από την άλλη πλευρά, η σκιά του Ψαράκη, του Αντώνη Ξυλούρη, του οπλαρχηγού που πέρασε στη μνήμη σαν θρύλος της Κρήτης. Και κάπως έτσι οι συντοπίτες του τον φώναζαν Ψαρονίκο. Όχι επειδή το επέλεξε, αλλά επειδή η παράδοση είχε ήδη αποφασίσει πριν από εκείνον.
Στα 16 κατεβαίνει στο Ηράκλειο. Όχι ως καλλιτέχνης αλλά ως ένα νέο παιδί που ψάχνει τρόπο να ζήσει. Στο ιστορικό νυχτερινό κέντρο της εποχής, το «Κάστρο» η μουσική δεν ήταν ακόμη ελευθερία. Ήταν εργασία, κόπος, επιβίωση. Γύρω του μια κοινωνία που προτιμούσε άλλους ήχους, πιο «ευρωπαϊκούς», πιο αποδεκτούς. Η λύρα έμοιαζε να ανήκει αλλού. Εκείνος όμως δεν άλλαξε ποτέ ρότα. Δεν προσάρμοσε τη μουσική του για να χωρέσει. Άφησε τη μουσική του να μεγαλώσει μέχρι να χωρέσει εκείνη τον κόσμο.
Ο έρωτας που δεν ρώτησε κανέναν
Ο έρωτάς του με την μετέπειτα σύζυγό του Ουρανία Μελαμπιανάκη δεν είχε ευκολίες. Είχε αντιστάσεις, οικογενειακή γκρίνια, κοινωνικές γραμμές που δεν έπρεπε να περαστούν. Τις πέρασαν. Το 1958 κλέφτηκαν και παντρεύτηκαν, χωρίς καμία διάθεση για ρομαντική υπερβολή.
Ήταν μια πράξη επιμονής απέναντι σε έναν κόσμο που δεν τους χωρούσε.
Χρόνια μετά, η ζωή θα λυγίσει τις αντιστάσεις όλων όχι με σύγκρουση, αλλά με φόβο. Η αρρώστια του παιδιού του ζευγαριού, του μόλις 3 ετών Γιώργη, έγινε η γέφυρα που έλειπε. Και οι δύο οικογένειες στάθηκαν ξανά στην ίδια πλευρά. Και τότε ακούστηκε μια φράση που έμεινε σαν σκιά πάνω από την ιστορία τους: «Δεν σε έσφαξα που τον πήρες, θα σε σφάξω όμως αν ποτέ τον χωρίσεις» είχε πει ο πεθερός του στην Ουρανία για τον Νίκο, ο οποίος είχε προ πολλού αποδείξει πως είναι λεβέντης κρητικός.
Η πρώτη φωνή σε δίσκο και η πρώτη νίκη χωρίς κοινό
Όταν η Odeon τον ηχογραφεί το 1958, τίποτα δεν είναι δεδομένο. Τα τραγούδια –η «Κρητικοπούλα» και το «Δεν κλαίνε οι δυνατές καρδιές»– ήταν το ντεμπούτο του. Η εταιρεία όμως διστάζει. Η αγορά δεν εμπνέει εμπιστοσύνη. Η λύση έρχεται από έναν άνθρωπο που βλέπει πιο μακριά από την εποχή του, τον Παύλο Βαρδινογιάννη, που εγγυάται οικονομικά την κυκλοφορία.
Και έτσι, κάτι που θα μπορούσε να μην συμβεί ποτέ, ξεκινά. Ο δίσκος δεν αποτυγχάνει. Αντίθετα, ανοίγει δρόμο. Ο Ξυλούρης δεν στάθηκε ποτέ ως φύλακας της παράδοσης. Δεν την προστάτεψε απλώς. Της έδωσε ώθηση, την απογείωσε.
Επέμεινε να υπάρχουν ριζίτικα στους δίσκους του, όταν αυτά δεν θεωρούνταν καν ενδιαφέρον ρεπερτόριο.
Και τόλμησε κάτι ακόμη πιο ριζικό: να δώσει νέες μελωδίες στον μαλεβιζιώτικο χορό, σπάζοντας τη στασιμότητα ενός αιώνα. Δεν έκανε επανάσταση. Έφερε την εξέλιξη χωρίς θόρυβο, όπως ακριβώς δηλαδή ήταν και η ιδιοσυγκρασία του.
Σαν Ρέμο: Όταν η Ευρώπη υποκλίθηκε στην κρητική λύρα
Το 1966, στο Σαν Ρέμο η λύρα που έχει να προτείνει ο Νίκος Ξυλούρης, κερδίζει το πρώτο βραβείο στο διεθνές φολκλορικό φεστιβάλ. Μάγεψε το κοινό και την κριτική επιτροπή παίζοντας στη λύρα του ένα παραδοσιακό συρτάκι. Ήταν μεγάλη διάκριση, αλλά και η επιβεβαίωση ότι αυτός ο ήχος δεν χρειαζόταν μετάφραση.
Η λεπτομέρεια που μοιάζει σχεδόν συμβολική: το όνομά του δεν αναφέρθηκε σε καμία από τις διεθνείς εκδόσεις του δίσκου. Σαν να προηγήθηκε η φωνή του από την ταυτότητά του.
Στη «Λήδρα» και στα χρόνια της Αθήνας, η μουσική του αποκτά άλλη βαρύτητα. Ο Γιάννης Μαρκόπουλος γίνεται συνοδοιπόρος σε μια από τις σημαντικότερες συναντήσεις της ελληνικής μουσικής. Ο εμβληματικός δίσκος Χρονικό αλλά και τα Ριζίτικα γίνονται δύο διαφορετικοί τρόποι να ειπωθεί η ίδια λέξη: ρίζα.
Η φθορά που δεν έσβησε τη φωνή
Στα τέλη της δεκαετίας του ’70 η ζωή αλλάζει τόνο. Η ασθένεια δεν ανακοινώνεται γιατί αυτή είναι η επιθυμία του ίδιου του Νίκου Ξυλούρη. Θεραπείες, ταξίδια, Νέα Υόρκη. Και μέσα σε όλα, ένας άνθρωπος που δεν αλλάζει τρόπο ύπαρξης. Η μουσική δεν σταματά. Απλώς χαμηλώνει… Η πιο συγκλονιστική ιστορία της ζωής του δεν γράφτηκε πάνω στη σκηνή. Γράφτηκε στους διαδρόμους ενός νοσοκομείου στην άλλη μεριά του Ατλαντικού.
Όταν διαγνώστηκε με καρκίνο, ταξίδεψε στις ΗΠΑ για θεραπεία, στο φημισμένο τότε νοσοκομείο Memorial. Δίπλα του βρέθηκε η παθολογοανατόμος Μαρία Καρά, η οποία ανέλαβε να μεταφράζει όσα του έλεγαν οι Αμερικανοί γιατροί.
Αργότερα θα ομολογούσε κάτι που δεν είχε αποκαλύψει ποτέ όσο εκείνος ζούσε: Δεν του μετέφραζε ποτέ ολόκληρη την αλήθεια. Έβλεπε στα μάτια του την ελπίδα πως θα επέστρεφε στα Ανώγεια και δεν άντεχε να την σβήσει. Μετέφραζε τα δυσάρεστα νέα πιο ήπια από όσο πραγματικά ήταν. Ήθελε να του χαρίσει λίγη ακόμη αισιοδοξία.
Και ο ίδιος δεν εγκατέλειψε ποτέ αυτό το φως. «Ένα περιστατικό εκείνης της εποχής είναι ότι όταν σηκώθηκε για πρώτη φορά από το κρεβάτι του μετά την πολύ δύσκολη εγχείρηση που είχε κάνει και έπρεπε υποχρεωτικά να περπατάει, τριγύριζε στους διαδρόμους το νοσοκομείου με την πολύ χαμηλή φωνή που είχε εκείνο τον καιρό και τραγουδούσε το “Αγρίμια κι αγριμάκια μου”.
»Όλοι οι άρρωστοι και το προσωπικό του νοσοκομείου βγαίναν στις πόρτες τους και παρακολουθούσαν αυτόν τον λεβέντη Κρητικό να γυρίζει τραγουδώντας μέσα σε έναν τελείως δικό του κόσμο. Πολύ γρήγορα ζήτησε να του φέρουν τη λύρα του και συνέχισε αυτή η στιγμή να επαναλαμβάνεται καθημερινά, με τον Νίκο άλλοτε με τη λύρα και άλλοτε χωρίς αυτήν» είχε περιγράψει η Μαρία Καρά σε συνέντευξή της στην ΕΡΤ.
Ο δημοσιογράφος και στενός φίλος του, Άρης Σκιαδόπουλος, θυμόταν πάντα την τελευταία φορά που τον είδε να παίζει λύρα. Ήταν στη γιορτή του, στις 6 Δεκεμβρίου. Οι φίλοι του τον παρακάλεσαν να παίξει. Τα χέρια του δυσκολεύονταν πια. Έβγαλε μόνο λίγες νότες. Ύστερα σηκώθηκε, χαμογέλασε και είπε: «Καληνύχτα παιδιά… είμαι κουρασμένος».
Ήταν η πρώτη φορά που έφευγε πρώτος από μια παρέα. Λίγες εβδομάδες αργότερα δεν θα ξανάπαιζε ποτέ.
Ο Άρης Σκιαδόπουλος, στην ίδια συνέντευξη στην ΕΡΤ είχε αποκαλύψει επίσης: «Τελευταία του επιθυμία ήταν να θαφτεί κοντά στα παιδιά του που ζούσαν ήδη στην Αθήνα. Ήταν ένα θέμα που δημιούργησε πάρα πολλά προβλήματα τότε γιατί οι Κρητικοί ήθελαν να τον πάρουν στην Κρήτη. Διότι πραγματικά ο Νίκος ανήκει στην Κρήτη. Όμως ο Νίκος αγαπούσε κα τα παιδιά του. Και πίστευε ότι αν είναι θαμμένος κάπου κοντά τους θα μπορούσε να τα προστατεύει. Ήταν ένθεος. Κάθε βράδυ που πήγαινε να κοιμηθεί, τα σταύρωνε».
Στις 8 Φεβρουαρίου 1980, η φωνή σίγησε αλλά δεν έσβησε. Γιατί 46 χρόνια μετά το θάνατό του, ο Νίκος Ξυλούρης όχι μόνο τραγουδιέται ακόμα αλλά μοιάζει σαν να έχει νικήσει τον χρόνο. Γιατί δεν έμεινε αθάνατος μόνο επειδή τραγούδησε σπουδαία τραγούδια αλλά επειδή έκανε τη ζωή του να μοιάζει σαν ένα από αυτά…
