«Το θέατρο γεννιέται, ζει και πεθαίνει μέσα σε ένα βράδυ». Αυτή η φράση συνοψίζει το μεγαλείο, αλλά και την μοναδικότητα του θεάτρου. Και βέβαια τη σκληρότητα της τέχνης στο θέμα της μελλοντικής αποτύπωσης. Αν μιλάμε για τη χώρα μας, σχεδόν έχουν ξεχαστεί γενιές ηθοποιών που δεν έπαιζαν στον κινηματογράφο και μετά στην τηλεόραση, αφού δεν άφησαν την εικόνα τους και την τέχνη τους για τις επόμενες γενιές. Μια τέτοια περίπτωση είναι η Έλσα Βεργή.
Μια πρωταγωνίστρια που μεγαλούργησε στο εγχώριο σανίδι, για σχεδόν μισό αιώνα (παρά ένα χρόνο), έπαιξε κλασικό και σύγχρονο ρεπερτόριο και στα πρώτα της βήματα ταυτίστηκε με το Εθνικό Θέατρο και την αρχαία τραγωδία.
Όταν ένιωσε ότι ήθελε να δοκιμαστεί αλλού τόλμησε και έγινε θιασάρχης και λίγο μετά, απέκτησε τη δική της θεατρική στέγη, στο υπόγειο στην οδός Βουκουρεστίου 1.
Όμως η άρνησή της να κάνει κινηματογράφο ή έστω τηλεόραση, στέρησε από τους νεότερους την ευκαιρία να την γνωρίσουν. Έχει κάνει μόνο δυο θεατρικά για την τηλεόραση και ελάχιστες συνεντεύξεις. Παρόλα αυτά έγραψε τη δική της σελίδα στην εγχώρια θεατρική ιστορία και δεν ήταν λίγες οι φορές που τόλμησε πράγματα. Και στο θέατρο και στη ζωή της. Και ειδικά το φινάλε θα μπορούσε να ήταν και το τέλος ενός θεατρικού που είχε ανεβάσει.
Με γερά εφόδια
Γεννήθηκε στις 23 Μαΐου 1921 στην Αθήνα και ήταν το μοναδικό κορίτσι της οικογενείας και η πρωτότοκη. Ο πατέρας της ήταν αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού με καταγωγή από την Εύβοια, ενώ η μητέρα της ήταν Ιταλίδα. Αν και δεν υπήρχε κάποιος καλλιτέχνης στην οικογένεια, εκείνη αρχίζει από μικρή ηλικία να ασχολείται με τον χορό και τη μουσική.
Στα 15 της βιώνει μια ιστορική στιγμή· συμμετέχει υπό την δασκάλα της στο χορό και τη ρυθμική, πρωθιέρεια Κούλα Πράτσικα, στον χορό, στην πρώτη αφή της Ολυμπιακής φλόγας, στους 11ους Ολυμπιακούς Αγώνες, στην Αρχαία Ολυμπία, στις 28 Ιουλίου του 1936. Και ίσως αυτό να ήταν και η ώθηση να ακολουθήσει την υποκριτική.
Αστιεύομενη σε μια από τις λιγοστές τηλεοπτικές συνεντεύξεις, είχε αποκαλύψει ότι ο πρώτος ρόλος ήταν στο σχολείο και ήταν αντρικός. Και συγκεκριμένα ο «Φιάκας» του Δημοσθένη Κ. Μισιτζή στο ομώνυμο έργο.
Ξεκινάει να σπουδάζει στη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου και στα 19 της παίρνει το δίπλωμά της ως πιανίστρια. Είναι όμως και η χρόνια που κάνει το ντεμπούτο της στη σκηνή, παρόλο που ήταν ακόμα μαθήτρια της σχολής. Υποδύθηκε την «Αγγέλα» στον Παπαφλέσσα του Σπύρου Μελά, με πρωταγωνιστή τον Αλέξη Μινωτή. Όμως μιλάμε για το 1940. Έχει ξεκινήσει η κατοχή.
Οι μαύρες μέρες
Όπως η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων και η οικογένεια της Έλσας Βεργή, βίωσαν την αγριότητα της Γερμανικής κατοχής. Συγκεκριμένα όσο εκείνη ανέβαινε καλλιτεχνικά, ως οικογένεια βίωσαν την απώλεια του μικρότερου της αδελφού, που ήταν ανήλικος. Για την ηθοποιό, ήταν ίσως από τις πιο τραγικές στιγμές της ζωής της και δεν θέλησε ποτέ να μιλήσει για αυτό. Σε σημείο που να μην είναι γνωστό, ακόμα και στους μελετητές το όνομα του χαμένου αδελφού.
Και φτάνουμε στην πιο μαύρη σελίδα του ελληνικού θεάτρου. Τη δολοφονία -εκτέλεση της Ελένης Παπαδάκη. Πριν το φρικτό τέλος της εν λόγω ηθοποιού και συγκεκριμένα στη συνεδρίαση του σωματείου που έγινε στις 24 Οκτωβρίου 1944 διέγραψε ως συνεργάτες των Γερμανών 14 ηθοποιούς.
Εκτός από την Παπαδάκη, ήταν και το όνομα της Βεργή μέσα σε αυτά. Στη διάρκεια του χρόνου δεν αποδείχθηκε τίποτα. Μάλιστα όταν άρχισε να συγκροτεί δικούς της θίασους, υπήρχαν μέσα και ηθοποιοί που είχαν υποστεί διώξεις λόγω φρονημάτων.
Δεν ήταν λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι αυτή η λίστα ήταν αυτό που θα λέγαμε σήμερα, λάσπη στον ανεμιστήρα.
Η μεγάλη πορεία
Ψηλή, επιβλητική, με καθαρή φωνή, η Έλσα Βεργή ανταποκρινόταν στα τότε θεατρικά πρότυπα. Και κυρίως για κλασικό ρεπερτόριο αλλά και για την αναβίωση του αρχαίου δράματος σε ανοιχτούς χώρους. Παράλληλα το Εθνικό θέατρο, με το οποίο συνεργαζόταν μέχρι και τη δεκαετία του ’50, το 1947, την έστειλε στις ΗΠΑ για τη μελέτη του σύγχρονου αμερικανικού θεάτρου. Με την επιστροφή της συνέχισε τη συνεργασία της με τον κρατικό οργανισμό ως πρωταγωνίστρια και το 1953 έδωσε ρεσιτάλ αρχαίου δράματος στην Αγγλία, το Βέλγιο και την Ολλανδία. Μάλιστα ήταν η πρώτη Ελληνίδα που ερμήνευσε στα αγγλικά αρχαίες τραγωδίες για το BBC.
Η ενασχόληση της με την αρχαία τραγωδία, θα λέγαμε ότι δημιούργησε σχολή για εκείνη την εποχή. Και όταν έφυγε από το Εθνικό και έκανε –αρχικά δικούς της θιάσους– συνέχισε να παίζει αρχαίο δράμα. Και στη χώρα μας και στο εξωτερικό. Έχουν περάσει μεταξύ άλλων στην ιστορία, η συνεργασία της το 1966 με το «Πειραϊκό Θέατρο» του Δημήτρη Ροντήρη και ο πρωταγωνιστικός ρόλος της στην Ηλέκτρα του Σοφοκλή και στη Μήδεια του Ευριπίδη στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου.
Η Έλσα Βεργή τιμήθηκε από τους βασιλείς Παύλο και Κωνσταντίνο Β΄, από πολλούς καλλιτεχνικούς φορείς, καθώς και με ξένες διακρίσεις.
Ο πρώτος σύζυγος και η αυτονόμηση
Το 1954 παντρεύτηκε τον Άγγλο δημοσιογράφο Λέσλι Φάινερ με τον οποίο χώρισε το 1968, όταν εκείνος απελάθηκε από τη χούντα. Το 1959 πάντως παίρνει την μεγάλη απόφαση να φύγει από το Εθνικό και να συγκροτήσει δικό της θίασο. «Ρώτησα τον εαυτό μου γιατί φεύγω από το Εθνικό. Και η μόνη απάντηση που έδωσα δεν ήταν για να παίξω πρωταγωνίστρια σε 5, 10, 15 ρόλους, αλλά για να ανεβάσω ένα ρεπερτόριο που θα ήταν μέσα στη γραμμή της κατεύθυνσης του θεάτρου που θέλω και να γίνει μια μικρή προσφορά στην καλλιτεχνική ζωή του τόπου», είχε πει σε συνέντευξή της για αυτό της το τόλμημα. «Αισθάνθηκα ότι έπρεπε να πλατύνω τους ρόλους μου, γιατί στο Εθνικό Θέατρο αισθανόμουν εγκλωβισμένη στο κλασσικό ρεπερτόριο», πρόσθεσε.
Αλλά και τα επόμενα χρόνια συνέχιζε να παίζει τραγωδία. Μία από τις ιστορικές της ερμηνείες ήταν το 1982 στην Ανδρομάχη του Ευριπίδη που ανέβηκε στο Ηρώδειο.
Τα έργα που ανέβαζε ήταν κυρίως από το σύγχρονο ρεπερτόριο, ενώ σαν σωστή θεατρίνα «έκοβε» το μάτι της για την αξία κάποιων νέων ηθοποιών. Ένας από αυτούς ήταν ο Νίκος Κούρκουλος που πάντοτε την μνημόνευε και διηγόταν πως καθιερώθηκε μέσα από τον θίασο της. «Η Βεργή με είχε δει όταν έπαιζα με Χορν και Λαμπέτη. Μου λέει: «Θέλεις να έρθεις να με βρεις;». Πήγα, τη βρήκα μου έδωσε έναν ελάχιστο ρόλο, στον οποίο πήγαινα απλώς ένα γράμμα και έλεγα την εξής ατάκα: «Το γράμμα σας, κύριε»… Αυτό ήταν όλο και μετά εξαφανιζόμουν. Στις πρόβες είχα μάθει όλο το έργο απ’ έξω. Κανείς άλλος δεν ήξερε το έργο απ’ έξω τόσο καλά όσο το ήξερα εγώ. Αυτό συνεχίστηκε και στις παραστάσεις πίσω στην κουίντα. Πήγαινα στην κουίντα και έβλεπα τους άλλους ηθοποιούς που έπαιζαν τους ρόλους τους. Κάποια στιγμή ο Ανδρέας Ζησιμάτος, που ήταν ο πρωταγωνιστής, παθαίνει γαστρορραγία. Εν τω μεταξύ όμως είναι Σάββατο και το θέατρο όχι μόνο είναι γεμάτο αλλά ουσιαστικά είναι η μόνη μέρα που δουλεύει. Βγαίνει λοιπόν ο Τζαβαλάς Καρούσσος που ήταν στο θίασο και λέει: «Ο πρωταγωνιστής μας αρρώστησε. Οσοι θέλετε μπορείτε να εξαργυρώσετε τα εισιτήριά σας. Τον ρόλο θα παίξει ένας νέος ηθοποιός». Τέλος πάντων, να μη σας τα πολυλογώ, εκείνο το βράδυ έπαιξα και τους δύο ρόλους, απλώς τον ρόλο που έβγαινα και έδινα το γράμμα τον έπαιξα φορώντας την περούκα του υπηρέτη!»
Και όχι μόνο. Όταν ο Κούρκουλος καθιερώθηκε δίπλα στην Βεργή, ο Δαλιανίδης έδειξε φωτογραφία του στον Φίνο, που νωρίτερα τον είχε απορρίψει και τελικά κέρδισε τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον Κατήφορο.
«Μικρή φωλιά, μικρή στέγη»
Το 1970 το όνειρό της γίνεται πραγματικότητα και αποκτά το δικό της θέατρο. Και δη μέσα στην πιάτσα την θεατρική της εποχής, στην οδό Βουκουρεστίου. Η ηθοποιός δούλευε επί ενάμιση χρόνο για να μετατρέψει τις αποθήκες του μετοχικού ταμείου, κάτω από το σημερινό θέατρο «Παλλάς» (τότε ήταν κινηματογράφος) σε ένα καλόγουστο θέατρο. Μάλιστα η ίδια το χαρακτήριζε ως «Μικρή φωλιά, μικρή στέγη».
Σύμφωνα με δημοσιεύματα της εποχής, για τη δημιουργία του διέθεσε το κληρονομικό της μερίδιο από το πατρικό της σπίτι στην πλατεία Βικτωρίας. Στα τότε θεατρικά πηγαδάκια, μέχρι να γίνουν τα εγκαίνια, δεν ήταν λίγοι αυτοί που στοιχημάτιζαν ότι δεν θα τα καταφέρει. Όμως όχι απλά τα κατάφερε αλλά άντεξε και σχεδόν δυο δεκαετίες. Μάλιστα υπήρχαν φορές που της άρεσε τόσο πολύ ένα έργο που δεν είχε πρόβλημα να υποδυθεί ένα μικρό ρόλο και να πρωταγωνιστούν άλλοι.
Στα χρόνια της Μεταπολίτευσης εντάχθηκε στη Νέα Δημοκρατία, όπου εκλέχθηκε τρεις φορές δημοτική σύμβουλος του Δήμου Αθηναίων (1975, 1978, 1982). «Η πολιτική αυτή καθευτή, δεν με αφορά. Με ενδιαφέρει να μπορώ να προσφέρω στον καλλιτεχνικό χώρο και μόνο», είχε δηλώσει και μάλιστα δεν είχε κρύψει ότι στην αρχή, όταν είχε να αντιμετωπίσει επαγγελματίες πολιτικούς δεν της ήταν και το πιο ευχάριστο. Με τα χρόνια συνήθισε.
Εκείνα τα χρόνια υπήρχε και ένα θεατρικό σαν ανέκδοτο. Συγκεκριμένα όταν το διπλανό θέατρο, το «Όρβο» το είχε επινοικιάσει μια άλλη ηθοποιός, δηλωμένη Αριστερή, λέγανε ότι έβλεπες ποιος θεατής έβγαινε από το κάθε θέατρο και ήξερες τι ψήφιζε. Φυσικά το ρεπερτόριο και των δυο γυναικών ήταν πέρα από πολιτική ταυτότητα.
Ο σύντροφος της ζωής της
Και κάπου εκεί μπαίνει στη ζωή της, ο ηθοποιός Χρήστος Φράγκος. «Δυο ηθοποιοί μπορεί να έχουν καλλιτεχνική και ψυχική ένωση. Αν θέλουν είναι εύκολη η συνύπαρξη, αν δεν θέλουν όχι. Με τον Χρήστο Φράγκο έχουμε περίπου την ίδια καλλιτεχνική ταυτότητα», είχε πει η πρωταγωνίστρια σε συνέντευξή της. Η ίδια πίστευε πάντα πως «Το θέατρο είναι μεγάλο κοινωνικό λειτούργημα». Σε μια κοινή συνέντευξή τους στην εκπομπή της ΕΡΤ «Παρασκήνιο», το 1979, εκείνος είχε δηλώσει πως το πρόβλημα είναι πώς θα πηγαίνει το κοινό στο θέατρο, επειδή το βαρύ ρεπερτόριο δεν προσεγγίζει κόσμο, προσπαθούν να βρίσκουν έργα που να ανταποκρίνονται στο ευρύ κοινό, χωρίς αυτό να είναι το βασικό κριτήριο, αλλά το καλό θέατρο και η προσεγμένη παράσταση. Για να καταλήξει πως «Το θέατρο πρέπει να λειτουργεί και ο κόσμος να πληρώνεται».
1989. Το ζευγάρι έχει ανεβάσει το σπουδαίο έργο Τρομεροί γονείς του Ζαν Κοκτώ. Μόνο που ήταν η πρώτη φορά που αναγκάστηκαν να διακόψουν τις παραστάσεις. Η Έλσα Βεργή είχε διαγνωστεί με καρκίνο. Κάτι λιγότερο από έναν μήνα πριν πεθάνει, στις 31 Μαΐου 1989, παντρεύτηκαν με πολιτικό γάμο.
Η Έλσα Βεργή έφυγε σαν σήμερα, μόλις 68 ετών.
Και υπήρξε μια ηθοποιός που ζούσε και ανέπνεε για το σανίδι.
Έγραψε την δική της ξεχωριστή σελίδα στο θέατρο, που σήμερα μοιάζει με μια εικόνα άλλης εποχής. Και όπως όλοι οι ξεχωριστοί άνθρωποι, τόλμησε πράγματα. Ή όπως είπε στον επικήδειο της, η συνάδελφος της Άννα Συνοδινού «Όταν οι άριστοι αφήνουν τον τόπο τούτο, τότε η ζωή μας φτωχαίνει».
Σπύρος Δευτεραίος
